مسجدِ اِمام، در اصفهان، یکی‌از از مهمترین بناهای بعد از ظهر صفویه میباشد که پیش‌خیس به اسم‌های مسجدِ پادشاه، مسجدِ سلطانی تازه و جامع‌ِ عباسی آوازه داشت. این سازه از شاهکارهای معماری، کاشی‌کاری و نجاری در قرن یازدهم هجری میباشد. پک پذیرایی ترحیم مشهد مسجد امام، نمایانگر نقط ی اوج هزار سال مسجدسازی در کشور ایران به شمار می‌رود. سنتهای صورت‌دهی، آرمان‌ها، شعایر و مفاهیم فقاهتی، نقشه که از اشکال سابق‌خیس و معمولی‌خیس به‌آرامی کمال یافته، موادتشکیل دهنده تبارک ساختمانی و تزیینات کلیه درین مسجد، با عظمت و شکوهی که آن را در شمار والا‌ترین بناهای دنیا قرار داده، تحقق و یگانگی یافته میباشد.این مسجد در ضلع جنوبی میدان امام خمینی (میدان نقش عالم) واقع گردیده و چنانکه از منابع تاریخی به دست می آید، بنای آن در سو‌مین مرحله از اجرای طرح میدان نقش‌دنیا به امر پاد شاه عباس تبارک (در سال ۹۹۶- ۱۰۳۸ق/ ۱۵۸۸-۱۶۲۹م)شروع شده، و در عصر پادشاه‌صفی (در سال ۱۰۳۸-۱۰۵۲ق/ ۱۶۲۹-۱۶۴۲م) به نقطه پایان رسیده میباشد. ی ساختمان مسجد در ۱۵ صفر ۱۰۲۰ق/۱۹ آوریل ۱۶۱۱م استارت شده است. به استناد کتیبه کاشی معرق رمز در که به خط ثلث علیرضا عباسی میباشد، اول قسمت سازه، یعنی ورودی مهم، در تاریخ ۱۰۲۵ق/۱۶۱۶م تاسیس شد، البته بنابر کتیبه حیاط غربی که به خط محمدرضا امامی میباشد، کامل شدن بنای داخلی مسجد تا ۱۰۴۰ق/۱۶۳۰م، ادامه یافت و با نصب ازاره‌های مرمرین آن نزدیک به سال ۱۰۴۷ق/۱۶۳۷م، در طی فرمان روا صفی خاتمه عهده دار شد.[۱]کتیبه راز در مسجد به خط ثلث علیرضا عباسی و مورخ به سال ۱۰۲۵ حاکی از آن میباشد که پاد شاه عباس این مسجد را از کالا خالص خویش سازه کرده و اجر آن را به روح جد اعظم خویش پادشاه طهماسب اهدا کرده است. در پایین این کتیبه به خط ثلث محمد رضا امامی، کتیبه دیگری نصب گردیده که به موجب آن منزلت معماری و مهندسی معمار مسجد پادشاه، معلم علی اکبر اصفهانی و ناظر ساختمان محب علی بیک الله تجلیل گردیده‌است.روی در ورودی مسجد، مکان سه گلوله میباشد که گفته میشود در حین نبرد با اشرف افغان یا این که نبرد با روس‌ها ساخته شده است.درِ نقره‌پوش ورودی مسجد با نقش‌های تزئینی و اشعار فارسی، سروده «واهب»، به خط نستعلیق پررنگ (احتمالاً به خودکار عبدالرشید دیلمی، دارای اسم و رسم به رشیدا)، نیز از اثرها زمان پاد شاه صفی میباشد که در ۱۰۴۶ق/۱۶۳۶م به اتمام رسیده، و نصب گردیده میباشد.[۲]یکی‌از کتیبه‌های مسجددیگر کتیبه‌های مسجد به خط معروفترین خوشنویسان بعدازظهر صفوی میباشد که در برخی از آنها اسم کاتب و تاریخ نگارش نیز آمده میباشد، برای مثال محمدرضا امامی در کتیبه‌های پایین کتیبه مهم رمز در (سوای تاریخ)، محراب‌های شبستان شرقی، حیاط غربی، محراب شبستان‌ِ زمستانی غربی (۱۰۷۷ق)، حیاط جنوبی و محراب مکتب ناصری، درِ جنوب شرقی مسجد، رمز درِ بیرونی مکتب سلیمانیه، درِ جنوب غربی مسجد (۱۰۷۸ق)؛ عبدالباقی تبریزی در کتیبه‌های داخلی حیاط و گنبد جنوبی، تراس شمالی و گنبد غربی (۱۰۳۵ و ۱۰۳۶ق)؛ محمدصالح اصفهانی در کتیبه بالای محراب مهم و محراب گنبد شرقی (۱۰۳۸ق)؛ محمد محسن امامی در کتیبه باطن محراب حیاط جنوبی مکتب ناصری (۱۰۹۵ق).[۳]حیاط‌های مسجدمسجد امام اصفهان مسجدی میباشد ۴ ایوانی به بعدها ۱۰۰ در ۱۳۰ متر (فارغ از به حساب آوردن زیربنای مدخل) با صحنی کلان (۷۰ ئ ۷۰ متر) (بلر، مشتمل بر طاقگان در هر ضلع و ایوانی در راس هر طاقگان. حیاط جنوبی با دو مناره باریک و بلند به طول ۴۸ متر[۴] که در هر جناح آن پیشنمای گنبدی کبیر با ۵۲ متر طول از سطح زمین و ۲۵ متر قطر فرنگی، شبستان را تشکیل می دهد. (۵۱۵ گنبد دو قالب پیازی با ۱۴ متر اختلاف طول در بین دو قالب بیرونی و درونی، بر روی گریو استوانه‌ای سوار گردیده که خویش بر مرحله انتقالی ۱۶ ضلعی قرار گرفته میباشد. در دو جانب شبستان مسجد که خویش محراب و منبری رفیع در آن قراردارد، دو شبستان زمستانی مستطیل صورت واقع میباشد که هرکدام به ۸ اطراف با طاق قوسی روی ردیف های سنگی تقسیم میگردد. دو حیاط شرقی و غربی به مغایر طرز‌های مرسوم در مساجد کشور‌ایران به اطاقهای گنبددار منتهی میگردند که احتمالاً از طرح مسجد جامع تیموری سمرقند، پر اسم و رسم به بی‌بی خانم، اقتباس گردیده میباشد. تراس شمالی مسجد از روش دهلیزی به ورودی اساسی که بر روی میدان گشوده میگردد، متصل میباشد. در سمت شمال شرقی آن دهلیزی طاقدار به صحن کوچکی راه و روش داراست که مختص آبریزگاه میباشد.خصوصیت‌های ساختمانیمسجد امام اصفهان با توکل بر تجربه گذشتگان در طرح سازه و تزیینات، به‌غایت نقط ی اوج دگرگونی معماری مساجد در کشور ایران نایل میاید. با آنکه برنگاره (= پلان) آن براساس مساجد ۴ ایوانی رایج در کشور ایران، و متد بنایی و صورت های معماری آن در اصلً دنباله‌رو مثال‌های قبل (به عنوان مثال مسجد جامع اصفهان) میباشد، مثال بارزی از پیشبینی ها معماران در ترکیبهای نوین‌ِ برگرفته از سنتهای دیرین معماری جمهوری اسلامی ایران به شمار می آید. برای مثال ابداعات این سازه، الحاق دو مکتب ناصری و سلیمانیه در جناح‌های جنوب شرقی و جنوب غربی به صحن مسجد میباشد که هریک به صورت مستطیلی با طاقگان به به دور صحنها و ایوانهای خرد‌خیس به موازات شبستان مسجد قرار دارا‌هستند.[۵] افزون بر آن، با وجود عظمت و گستردگی سطح و طول سازه و ابهام برنگاره مسجد، تناسب اجزاء ساختمان دقیقاً رعایت، و قرینه‌سازی در توا‌ن اعلا نگهداری گردیده میباشد.از سایر پیش بینی ها معماران و طراحان بنای مسجد، ارتباط آن با میدان میباشد. ناهماهنگی محورهای میدان با دو مسجد واقع در دو ضلع آن (امام و روحانی لطف‌الله) یک‌سری بدن از پژوهشگران را به تعمق واداشته میباشد. ظاهراً نرم‌افزار‌ریزی و اولیه مرحله اجرای طرح میدان در ۹۹۹ یا این که ۱۰۰۰ق، یعنی حدود ۲۰ سال پیش از استارت ساختمان مسجد امام بوده میباشد.[۶][۷] ظاهرا میدان درین مرحله فقطً برای «چوگان بازی و اسب تازی» مسطح گردیده بوده و از این‌رو، نیازی به برابری مبنا آن با قبله نداشت.[۸] مرحله دوم تاسیس میدان مرتبط با سالهای ۱۰۱۱ و ۱۰۱۲ق/۱۶۰۲ و ۱۶۰۳م میباشد که مشمول بنای رمز در قیصریه (بازارخان) و بازارهای گوشه و کنار میدان و مسجد روحانی لطف الله و عمارت دو طبقه‌ای در جهت غربی میدان بود که بعداً به ساختمان ۵ طبقه خوب قاپو تغییر‌و تحول یافت.[۹] بر این پایه تصمیم به بنای دو مسجد در‌این میدان مدتی پس از طرح و اولیه اجرای آن گرفته گردیده میباشد و در فیض، محورهای داخلی مساجد با پایه میدان برابری نمی‌نماید.گنبدنمای داخلی گنبد مهم مسجد امام؛ در ذیل این گنبد کمترین صدا به سیرتکامل‌ای منعکس شدن می یابد که در کلیه مکان صحن شنیده میگردد.یکی خصوصیت‌های خاص این مسجد گنبد آن میباشد. این گنبد نزدیک به ۴۰۰ سال پیش به سیرتکامل‌ای پیاده سازی گردیده که در پایین و در حدود راس آن، حتی کمترین صدا با وضوح و شدت بالا منعکس شدن مییابد. این وِیژگی گنبد مسجد در قبل به جهت نبود دستگاه‌های صوتی و … برای اذان بیان کردن و سخنرانی‌ها بسیار گزینه به کار گیری قرار می‌گرفته میباشد. این خصوصیت منحصربه‌فرد بوده و در دیگر اثرها باستانی کشور ایران به دیده نمی خورد؛ که علامت دهنده علم بالای سازندگان و معماران این گنبد از مسائل فیزیکی و ریاضی مرتبط با پژواک صوت دارااست.نمای مسجدچنانچه گفته شد شالوده مسجد موازی پایه میدان مهم وجود ندارد. اساس میدان با ۴ جهت اساسی مقارن میباشد و به موازات یک کدام از از شاهراه های عمده و سابق شهر جای‌دارد. ورودی مسجد با بَرِ میدان هماهنگ گردیده، در حالی‌که قسمت داخلی آن، برای تصحیح جهت قبله، ۴۵ مرتبه به سمت جنوب غربی میشود. برای رفع ناهماهنگی این دو شالوده، طراحان مسجد در میان ورودی آن و حیاط شمالی، دهلیز مورّبی مکان داده‌اند که در شغل گردش مبنا مسجد پس از ورود به ساختمان تأثیری در خویش با خبر بیننده نمی‌گذارد و شخص وارد شونده به مسجد سوای اینکه متوجه گردش ۴۵ مرتبه‌ای خویش خواهد شد، خویش را رو به روی قبله مییابد.نبوغ معماران در تهیه و تنظیم نمای بیرونینمای بیرونی مسجد به شیوه نبوغ آمیزی با میدان هماهنگ گردیده استاز دیگر نکات قابل اعتنا در طرح مسجد، نبوغ معماران آن میباشد. در احتساب نمای ساختمان از بینش میدان، ارتباط روئت کرد فی مابین بلندترین قسمت های مسجد – یعنی حیاط راز در ورودی و گنبد تراس مقابل قبله – بوسیله مناره‌هایی که جفت اولیه آن با طول کمتر، گویی منعکس شدن جفت دوم میباشد، چنان برقرار گردیده که از نگرش میدان خیر‌صرفا احجام درونی ساختمان معلوم گردیده، بلکه ژرفانمایی استثنایی نیز پدید آورده میباشد.کاشی کاری‌هابخش عمده شکوه و زیبایی مسجد امام اصفهان برآیند تزیینات کاشی کاری آن میباشد که کلیه سطح های نمایان فرنگی و تمامی سطح ها داخلی از بالای ازاره‌های مرمری را مشمول میشود. شاهکار کاشی‌کاری مسجد در رمز در ورودی به چشم میخورد. طرح های اسلیمی متنوع و کتیبه‌ها با کاشی‌های معرق اعلا نمای ورودی را می‌پوشاند. ابزار طنابی با کاشی آبی رنگ از دو گلدان نقش پر رنگ مرمرین برخاسته، قوس حیاط را تزیین می‌نماید. نیم گنبد ورودی با مقام‌های مقرنس کاشی کاری از بالای لبه کتیبه اساسی که شالوده‌گذاری مسجد را اعلام می دارد، منشأ میگیرد. در هر طرف درِ ورودی فریم‌حایل دکوری با طرح های ترنج و اسلیمی بر کاشی مرغوب ایفا گردیده میباشد. برخلاف کاشی‌های معرق ورودی مسجد، تزیینات دیگر قسمت‌های ساختمان از کاشی‌های خشتی ۷ رنگ میباشد که در آنان درجات متعدد رنگ آبی رنگ بر دیگر رنگ‌ها ارجحیت یافته، به استثنای شبستان‌ها که با کاشی‌هایی بیشتر به رنگ رنگ زرد و سبز در بازسازی‌های بعداز صفویه پوشیده گردیده میباشد. چگونگی مصالح و طرز اجرای کاشی‌های ۷ رنگ مسجد از کاشی‌های معرق تراس ورودی زیر‌خیس میباشد. شاید سبب ساز آن هزینه بی حدو حساب، و شتاب‌ای بوده میباشد که برای به نقطه پایان بردن تزیین اینگونه بنای وسیعی داشته‌اند.هدف ها بناعظمت و شکوه مسجد و طریق قرار تصاحب کردن آن در ضلع جنوبی میدان، گنبدخانه مسجد امام اصفهان حاکی از مداقه فوق‌العاده آن میباشد. از پژوهش ها رابرت مک‌چزنی برمی‌آید که طرح‌ریزی قیصریه، میدان نقش دنیا و دکان‌های محیط آن به این غرض بوده میباشد که اساس بازرگانی شهر را – که در فصل بهار ۱۰۰۶ق/۱۵۹۸م به طور رسمیً به پایتختی برگزیده گردیده بود – از محله میدان کهنه و بازار قدیم به راءس تازه منتقل نمایند و در غایت اساس‌های اقتصادی عمده اصفهان (و کلاً جمهوری اسلامی ایران صفوی) را در انحصار دستگاه حکومتی و پادشاه عباس درآورند.[۱۰]برای رقابت با میدان کهنه که مرکزیت آن اصولاً وام دار مسجد جامع اصفهان بود و عمر آن دست‌کم به مجال سلجوقیان می سید، تاسیس مسجدیی بزرگ برای جلب جماعت به میدان نقش دنیا ضروری می‌نمود و با ساختن مسجد کاملی در جناح جنوبی میدان طبعاً عبور و مرور عموم انباشته شدن می‌یافت.خرید منزل‌های مسکونی و پیرزنی که منزل‌اش را نمی‌فروخت!نخست اپ‌ریزی بنای مسجد، محوطه لازم، چنانکه در مآخذ دیده می شود، منزل‌های مسکونی بوده،[۱۱][۱۲][۱۳] و عملکرد برای خرید زمینهای این قسمت از شهر طبق موازین فقاهتی، نشان‌ای از همت برای ساخت کاملی تازه در کنار میدان نو شهر میباشد.به گزارش منجم در روز آدینه ۱۵ صفر ۱۰۲۰ پاد شاه عباس برای آنکه به هنگام استارت ساختمان مسجد وسایل فعالیت مهیا باشد، ۲ هزار تومان برای تنظیم مصالح سازه و حقوق استادکاران از سازه و سنگ تراش و سنگ‌بر پرداخت،[۱۴] البته ایراد خرید منزل پیرزنی که دربین زمین مسجد واقع گردیده بود و او در امتناع از به فروش رساندن آن مجدّ بود، فعالیت شروع سازه را به تأخیر انداخت. مدرس بدیع الزمان تونی که به‌سرویس اشرف به دستور معماری درگیر بود، واقعیت طرح مسجد و منزل پیرزن را به پهنا رسانید و سلطان عباس او‌را مأمور جلب رضای پیرزن کرد و او نیز از ذمه این فعالیت برآمد.[۱۵]مک‌چزنی برپایه همین گزارش گمان داراست که طرح (پلان) مسجد به دست بدیع‌الزمان تهیه و تنظیم گردیده میباشد و در‌صورتی‌که اسم او‌را در مآخذ عصر سلطان عباس یا این که در کتیبه‌های مسجد نمی‌یابیم، شاید به باعث از دست رفتن شرایط مناسب وی در تشکیلات اداری پاد شاه عباس پس از اتمام بنای مسجد بوده میباشد.[۱۶]استارت ایجاد کرد مسجدپایه‌ریزی مسجد عاقبت در ۲۳ صفر ۱۰۲۰ استارت شوید و برحسب واقعه مقارن با آغاز سازه، معدن سنگ مرمری در نزدیکی اصفهان (اردستان) کشف شد.[۱۷] که از سنگهای مرغوب آن برای ساختمان مسجد منفعت گرفتند.[۱۸]در کتیبه‌ای به خط محمدرضا امامی واقع در تحت کتیبه مهم راز در مسجد، اسم محب علی بیک لله به تیتر سرکار بیوتات سلطنتی و مشرِف‌ِ سازه، و مدرس علی‌اکبر اصفهانی به تیتر معمار و مهندس گنجانده گردیده میباشد.[۱۹]موقوفات مسجد از سوی پاد شاه عباس محب علی بیک به تیتر متولی اوقاف مسجد گزینش شد و وی نیز ۱۴ فقره ملک به موقوفات مسجد هبه کرد.[۲۰] نوشته‌اند که وقف‌طومار مسجد امام که در آن درآمد ۴۸ ملک واقع در شهر اصفهان و حوالی آن وقف حفظ و هزینه های مسجد گردیده بود، در کتیبه‌ای سنگی در مسجد منقور بود که فعلا از آن اثری باقی وجود ندارد. رونوشت خلاصه‌ای از این وقف‌طومار به وسیله روضه خوان بهاءالدین عاملی تهیه و تنظیم گردیده بوده که جزئیات و وضعیت موقوفات مسجد در آن به تصویب رسیده بوده میباشد.[۲۱]نوسازی و نگاهداریدر پی زمین لرزه ۲۳ ربیع‌الا¸الاغ ۱۲۶۰ق/۱۲ مه ۱۸۴۴م،[۲۲] مناره‌های تراس جنوبی از بدنه غیر وابسته شد و در خویش تراس نیز ترک‌های عمیق بوجود آمد. باعث این ویرانی‌ها در واقعیت زمین لرزه عدم وجود، بلکه انگیزه حقیقی آن ضعف زیرسازی و فشار مناره‌ها و طاق تراس و در سود جلسه سازه، ناشی از عجله در عمل ساختمان مسجد بود و زمین لرزه آن را آشکار ایجاد کرد. در ۱۲۶۱ق به دستور محمدشاه قاجار سوای آنکه هیچ‌سیرتکامل تعمیر مهم شکل گیرد، فقط کاشی‌های فرو ریخته را ردوبدل، و کتیبه‌ای حاکی از تعمیر مسجد به اسم وی بر پیشانی تراس نصب کردند.[۲۳] در فصل بهار ۱۳۱۰ش/۱۹۳۲م، کاشی‌های نصب گردیده در ۱۲۶۱ق فرو سرازیر شد و سوراخ‌های پوشانده گردیده با گستردگی بیشتر نمودار شد و سازه در خطر فروپاشی قرار گرفت.[۲۴] فعالیت بازسازی حیاط و مهار کردن مناره‌ها با کلاف‌های آهنی و متصل ساختن آنان به‌یکدیگر در ۱۳۱۶ش به‌دست استادحسین معارفی، معمار ابنیه تاریخی اصفهان، اجرا به عهده گرفت.[۲۵] در سالهای آنگاه نیز نوسازی‌های اصلی در دیگر قسمت‌های مسجد برای مثال در حیاط‌های شرقی و غربی، رمز در و جلوخان و هشتی ورودی، مکتب‌ها و… شکل گرفت.
مسجدِ اِمام، در اصفهان، یکی‌از از مهمترین بناهای بعد از ظهر صفویه میباشد که پیش‌خیس به اسم‌های مسجدِ پادشاه، مسجدِ سلطانی تازه و جامع‌ِ عباسی آوازه داشت. این سازه از شاهکارهای معماری، کاشی‌کاری و نجاری در قرن یازدهم هجری میباشد. پک پذیرایی ترحیم مشهد مسجد امام، نمایانگر نقط ی اوج هزار سال مسجدسازی در کشور ایران به شمار می‌رود. سنتهای صورت‌دهی، آرمان‌ها، شعایر و مفاهیم فقاهتی، نقشه که از اشکال سابق‌خیس و معمولی‌خیس به‌آرامی کمال یافته، موادتشکیل دهنده تبارک ساختمانی و تزیینات کلیه درین مسجد، با عظمت و شکوهی که آن را در شمار والا‌ترین بناهای دنیا قرار داده، تحقق و یگانگی یافته میباشد.این مسجد در ضلع جنوبی میدان امام خمینی (میدان نقش عالم) واقع گردیده و چنانکه از منابع تاریخی به دست می آید، بنای آن در سو‌مین مرحله از اجرای طرح میدان نقش‌دنیا به امر پاد شاه عباس تبارک (در سال ۹۹۶- ۱۰۳۸ق/ ۱۵۸۸-۱۶۲۹م)شروع شده، و در عصر پادشاه‌صفی (در سال ۱۰۳۸-۱۰۵۲ق/ ۱۶۲۹-۱۶۴۲م) به نقطه پایان رسیده میباشد. ی ساختمان مسجد در ۱۵ صفر ۱۰۲۰ق/۱۹ آوریل ۱۶۱۱م استارت شده است. به استناد کتیبه کاشی معرق رمز در که به خط ثلث علیرضا عباسی میباشد، اول قسمت سازه، یعنی ورودی مهم، در تاریخ ۱۰۲۵ق/۱۶۱۶م تاسیس شد، البته بنابر کتیبه حیاط غربی که به خط محمدرضا امامی میباشد، کامل شدن بنای داخلی مسجد تا ۱۰۴۰ق/۱۶۳۰م، ادامه یافت و با نصب ازاره‌های مرمرین آن نزدیک به سال ۱۰۴۷ق/۱۶۳۷م، در طی فرمان روا صفی خاتمه عهده دار شد.[۱]کتیبه راز در مسجد به خط ثلث علیرضا عباسی و مورخ به سال ۱۰۲۵ حاکی از آن میباشد که پاد شاه عباس این مسجد را از کالا خالص خویش سازه کرده و اجر آن را به روح جد اعظم خویش پادشاه طهماسب اهدا کرده است. در پایین این کتیبه به خط ثلث محمد رضا امامی، کتیبه دیگری نصب گردیده که به موجب آن منزلت معماری و مهندسی معمار مسجد پادشاه، معلم علی اکبر اصفهانی و ناظر ساختمان محب علی بیک الله تجلیل گردیده‌است.روی در ورودی مسجد، مکان سه گلوله میباشد که گفته میشود در حین نبرد با اشرف افغان یا این که نبرد با روس‌ها ساخته شده است.درِ نقره‌پوش ورودی مسجد با نقش‌های تزئینی و اشعار فارسی، سروده «واهب»، به خط نستعلیق پررنگ (احتمالاً به خودکار عبدالرشید دیلمی، دارای اسم و رسم به رشیدا)، نیز از اثرها زمان پاد شاه صفی میباشد که در ۱۰۴۶ق/۱۶۳۶م به اتمام رسیده، و نصب گردیده میباشد.[۲]یکی‌از کتیبه‌های مسجددیگر کتیبه‌های مسجد به خط معروفترین خوشنویسان بعدازظهر صفوی میباشد که در برخی از آنها اسم کاتب و تاریخ نگارش نیز آمده میباشد، برای مثال محمدرضا امامی در کتیبه‌های پایین کتیبه مهم رمز در (سوای تاریخ)، محراب‌های شبستان شرقی، حیاط غربی، محراب شبستان‌ِ زمستانی غربی (۱۰۷۷ق)، حیاط جنوبی و محراب مکتب ناصری، درِ جنوب شرقی مسجد، رمز درِ بیرونی مکتب سلیمانیه، درِ جنوب غربی مسجد (۱۰۷۸ق)؛ عبدالباقی تبریزی در کتیبه‌های داخلی حیاط و گنبد جنوبی، تراس شمالی و گنبد غربی (۱۰۳۵ و ۱۰۳۶ق)؛ محمدصالح اصفهانی در کتیبه بالای محراب مهم و محراب گنبد شرقی (۱۰۳۸ق)؛ محمد محسن امامی در کتیبه باطن محراب حیاط جنوبی مکتب ناصری (۱۰۹۵ق).[۳]حیاط‌های مسجدمسجد امام اصفهان مسجدی میباشد ۴ ایوانی به بعدها ۱۰۰ در ۱۳۰ متر (فارغ از به حساب آوردن زیربنای مدخل) با صحنی کلان (۷۰ ئ ۷۰ متر) (بلر، مشتمل بر طاقگان در هر ضلع و ایوانی در راس هر طاقگان. حیاط جنوبی با دو مناره باریک و بلند به طول ۴۸ متر[۴] که در هر جناح آن پیشنمای گنبدی کبیر با ۵۲ متر طول از سطح زمین و ۲۵ متر قطر فرنگی، شبستان را تشکیل می دهد. (۵۱۵ گنبد دو قالب پیازی با ۱۴ متر اختلاف طول در بین دو قالب بیرونی و درونی، بر روی گریو استوانه‌ای سوار گردیده که خویش بر مرحله انتقالی ۱۶ ضلعی قرار گرفته میباشد. در دو جانب شبستان مسجد که خویش محراب و منبری رفیع در آن قراردارد، دو شبستان زمستانی مستطیل صورت واقع میباشد که هرکدام به ۸ اطراف با طاق قوسی روی ردیف های سنگی تقسیم میگردد. دو حیاط شرقی و غربی به مغایر طرز‌های مرسوم در مساجد کشور‌ایران به اطاقهای گنبددار منتهی میگردند که احتمالاً از طرح مسجد جامع تیموری سمرقند، پر اسم و رسم به بی‌بی خانم، اقتباس گردیده میباشد. تراس شمالی مسجد از روش دهلیزی به ورودی اساسی که بر روی میدان گشوده میگردد، متصل میباشد. در سمت شمال شرقی آن دهلیزی طاقدار به صحن کوچکی راه و روش داراست که مختص آبریزگاه میباشد.خصوصیت‌های ساختمانیمسجد امام اصفهان با توکل بر تجربه گذشتگان در طرح سازه و تزیینات، به‌غایت نقط ی اوج دگرگونی معماری مساجد در کشور ایران نایل میاید. با آنکه برنگاره (= پلان) آن براساس مساجد ۴ ایوانی رایج در کشور ایران، و متد بنایی و صورت های معماری آن در اصلً دنباله‌رو مثال‌های قبل (به عنوان مثال مسجد جامع اصفهان) میباشد، مثال بارزی از پیشبینی ها معماران در ترکیبهای نوین‌ِ برگرفته از سنتهای دیرین معماری جمهوری اسلامی ایران به شمار می آید. برای مثال ابداعات این سازه، الحاق دو مکتب ناصری و سلیمانیه در جناح‌های جنوب شرقی و جنوب غربی به صحن مسجد میباشد که هریک به صورت مستطیلی با طاقگان به به دور صحنها و ایوانهای خرد‌خیس به موازات شبستان مسجد قرار دارا‌هستند.[۵] افزون بر آن، با وجود عظمت و گستردگی سطح و طول سازه و ابهام برنگاره مسجد، تناسب اجزاء ساختمان دقیقاً رعایت، و قرینه‌سازی در توا‌ن اعلا نگهداری گردیده میباشد.از سایر پیش بینی ها معماران و طراحان بنای مسجد، ارتباط آن با میدان میباشد. ناهماهنگی محورهای میدان با دو مسجد واقع در دو ضلع آن (امام و روحانی لطف‌الله) یک‌سری بدن از پژوهشگران را به تعمق واداشته میباشد. ظاهراً نرم‌افزار‌ریزی و اولیه مرحله اجرای طرح میدان در ۹۹۹ یا این که ۱۰۰۰ق، یعنی حدود ۲۰ سال پیش از استارت ساختمان مسجد امام بوده میباشد.[۶][۷] ظاهرا میدان درین مرحله فقطً برای «چوگان بازی و اسب تازی» مسطح گردیده بوده و از این‌رو، نیازی به برابری مبنا آن با قبله نداشت.[۸] مرحله دوم تاسیس میدان مرتبط با سالهای ۱۰۱۱ و ۱۰۱۲ق/۱۶۰۲ و ۱۶۰۳م میباشد که مشمول بنای رمز در قیصریه (بازارخان) و بازارهای گوشه و کنار میدان و مسجد روحانی لطف الله و عمارت دو طبقه‌ای در جهت غربی میدان بود که بعداً به ساختمان ۵ طبقه خوب قاپو تغییر‌و تحول یافت.[۹] بر این پایه تصمیم به بنای دو مسجد در‌این میدان مدتی پس از طرح و اولیه اجرای آن گرفته گردیده میباشد و در فیض، محورهای داخلی مساجد با پایه میدان برابری نمی‌نماید.گنبدنمای داخلی گنبد مهم مسجد امام؛ در ذیل این گنبد کمترین صدا به سیرتکامل‌ای منعکس شدن می یابد که در کلیه مکان صحن شنیده میگردد.یکی خصوصیت‌های خاص این مسجد گنبد آن میباشد. این گنبد نزدیک به ۴۰۰ سال پیش به سیرتکامل‌ای پیاده سازی گردیده که در پایین و در حدود راس آن، حتی کمترین صدا با وضوح و شدت بالا منعکس شدن مییابد. این وِیژگی گنبد مسجد در قبل به جهت نبود دستگاه‌های صوتی و … برای اذان بیان کردن و سخنرانی‌ها بسیار گزینه به کار گیری قرار می‌گرفته میباشد. این خصوصیت منحصربه‌فرد بوده و در دیگر اثرها باستانی کشور ایران به دیده نمی خورد؛ که علامت دهنده علم بالای سازندگان و معماران این گنبد از مسائل فیزیکی و ریاضی مرتبط با پژواک صوت دارااست.نمای مسجدچنانچه گفته شد شالوده مسجد موازی پایه میدان مهم وجود ندارد. اساس میدان با ۴ جهت اساسی مقارن میباشد و به موازات یک کدام از از شاهراه های عمده و سابق شهر جای‌دارد. ورودی مسجد با بَرِ میدان هماهنگ گردیده، در حالی‌که قسمت داخلی آن، برای تصحیح جهت قبله، ۴۵ مرتبه به سمت جنوب غربی میشود. برای رفع ناهماهنگی این دو شالوده، طراحان مسجد در میان ورودی آن و حیاط شمالی، دهلیز مورّبی مکان داده‌اند که در شغل گردش مبنا مسجد پس از ورود به ساختمان تأثیری در خویش با خبر بیننده نمی‌گذارد و شخص وارد شونده به مسجد سوای اینکه متوجه گردش ۴۵ مرتبه‌ای خویش خواهد شد، خویش را رو به روی قبله مییابد.نبوغ معماران در تهیه و تنظیم نمای بیرونینمای بیرونی مسجد به شیوه نبوغ آمیزی با میدان هماهنگ گردیده استاز دیگر نکات قابل اعتنا در طرح مسجد، نبوغ معماران آن میباشد. در احتساب نمای ساختمان از بینش میدان، ارتباط روئت کرد فی مابین بلندترین قسمت های مسجد – یعنی حیاط راز در ورودی و گنبد تراس مقابل قبله – بوسیله مناره‌هایی که جفت اولیه آن با طول کمتر، گویی منعکس شدن جفت دوم میباشد، چنان برقرار گردیده که از نگرش میدان خیر‌صرفا احجام درونی ساختمان معلوم گردیده، بلکه ژرفانمایی استثنایی نیز پدید آورده میباشد.کاشی کاری‌هابخش عمده شکوه و زیبایی مسجد امام اصفهان برآیند تزیینات کاشی کاری آن میباشد که کلیه سطح های نمایان فرنگی و تمامی سطح ها داخلی از بالای ازاره‌های مرمری را مشمول میشود. شاهکار کاشی‌کاری مسجد در رمز در ورودی به چشم میخورد. طرح های اسلیمی متنوع و کتیبه‌ها با کاشی‌های معرق اعلا نمای ورودی را می‌پوشاند. ابزار طنابی با کاشی آبی رنگ از دو گلدان نقش پر رنگ مرمرین برخاسته، قوس حیاط را تزیین می‌نماید. نیم گنبد ورودی با مقام‌های مقرنس کاشی کاری از بالای لبه کتیبه اساسی که شالوده‌گذاری مسجد را اعلام می دارد، منشأ میگیرد. در هر طرف درِ ورودی فریم‌حایل دکوری با طرح های ترنج و اسلیمی بر کاشی مرغوب ایفا گردیده میباشد. برخلاف کاشی‌های معرق ورودی مسجد، تزیینات دیگر قسمت‌های ساختمان از کاشی‌های خشتی ۷ رنگ میباشد که در آنان درجات متعدد رنگ آبی رنگ بر دیگر رنگ‌ها ارجحیت یافته، به استثنای شبستان‌ها که با کاشی‌هایی بیشتر به رنگ رنگ زرد و سبز در بازسازی‌های بعداز صفویه پوشیده گردیده میباشد. چگونگی مصالح و طرز اجرای کاشی‌های ۷ رنگ مسجد از کاشی‌های معرق تراس ورودی زیر‌خیس میباشد. شاید سبب ساز آن هزینه بی حدو حساب، و شتاب‌ای بوده میباشد که برای به نقطه پایان بردن تزیین اینگونه بنای وسیعی داشته‌اند.هدف ها بناعظمت و شکوه مسجد و طریق قرار تصاحب کردن آن در ضلع جنوبی میدان، گنبدخانه مسجد امام اصفهان حاکی از مداقه فوق‌العاده آن میباشد. از پژوهش ها رابرت مک‌چزنی برمی‌آید که طرح‌ریزی قیصریه، میدان نقش دنیا و دکان‌های محیط آن به این غرض بوده میباشد که اساس بازرگانی شهر را – که در فصل بهار ۱۰۰۶ق/۱۵۹۸م به طور رسمیً به پایتختی برگزیده گردیده بود – از محله میدان کهنه و بازار قدیم به راءس تازه منتقل نمایند و در غایت اساس‌های اقتصادی عمده اصفهان (و کلاً جمهوری اسلامی ایران صفوی) را در انحصار دستگاه حکومتی و پادشاه عباس درآورند.[۱۰]برای رقابت با میدان کهنه که مرکزیت آن اصولاً وام دار مسجد جامع اصفهان بود و عمر آن دست‌کم به مجال سلجوقیان می سید، تاسیس مسجدیی بزرگ برای جلب جماعت به میدان نقش دنیا ضروری می‌نمود و با ساختن مسجد کاملی در جناح جنوبی میدان طبعاً عبور و مرور عموم انباشته شدن می‌یافت.خرید منزل‌های مسکونی و پیرزنی که منزل‌اش را نمی‌فروخت!نخست اپ‌ریزی بنای مسجد، محوطه لازم، چنانکه در مآخذ دیده می شود، منزل‌های مسکونی بوده،[۱۱][۱۲][۱۳] و عملکرد برای خرید زمینهای این قسمت از شهر طبق موازین فقاهتی، نشان‌ای از همت برای ساخت کاملی تازه در کنار میدان نو شهر میباشد.به گزارش منجم در روز آدینه ۱۵ صفر ۱۰۲۰ پاد شاه عباس برای آنکه به هنگام استارت ساختمان مسجد وسایل فعالیت مهیا باشد، ۲ هزار تومان برای تنظیم مصالح سازه و حقوق استادکاران از سازه و سنگ تراش و سنگ‌بر پرداخت،[۱۴] البته ایراد خرید منزل پیرزنی که دربین زمین مسجد واقع گردیده بود و او در امتناع از به فروش رساندن آن مجدّ بود، فعالیت شروع سازه را به تأخیر انداخت. مدرس بدیع الزمان تونی که به‌سرویس اشرف به دستور معماری درگیر بود، واقعیت طرح مسجد و منزل پیرزن را به پهنا رسانید و سلطان عباس او‌را مأمور جلب رضای پیرزن کرد و او نیز از ذمه این فعالیت برآمد.[۱۵]مک‌چزنی برپایه همین گزارش گمان داراست که طرح (پلان) مسجد به دست بدیع‌الزمان تهیه و تنظیم گردیده میباشد و در‌صورتی‌که اسم او‌را در مآخذ عصر سلطان عباس یا این که در کتیبه‌های مسجد نمی‌یابیم، شاید به باعث از دست رفتن شرایط مناسب وی در تشکیلات اداری پاد شاه عباس پس از اتمام بنای مسجد بوده میباشد.[۱۶]استارت ایجاد کرد مسجدپایه‌ریزی مسجد عاقبت در ۲۳ صفر ۱۰۲۰ استارت شوید و برحسب واقعه مقارن با آغاز سازه، معدن سنگ مرمری در نزدیکی اصفهان (اردستان) کشف شد.[۱۷] که از سنگهای مرغوب آن برای ساختمان مسجد منفعت گرفتند.[۱۸]در کتیبه‌ای به خط محمدرضا امامی واقع در تحت کتیبه مهم راز در مسجد، اسم محب علی بیک لله به تیتر سرکار بیوتات سلطنتی و مشرِف‌ِ سازه، و مدرس علی‌اکبر اصفهانی به تیتر معمار و مهندس گنجانده گردیده میباشد.[۱۹]موقوفات مسجد از سوی پاد شاه عباس محب علی بیک به تیتر متولی اوقاف مسجد گزینش شد و وی نیز ۱۴ فقره ملک به موقوفات مسجد هبه کرد.[۲۰] نوشته‌اند که وقف‌طومار مسجد امام که در آن درآمد ۴۸ ملک واقع در شهر اصفهان و حوالی آن وقف حفظ و هزینه های مسجد گردیده بود، در کتیبه‌ای سنگی در مسجد منقور بود که فعلا از آن اثری باقی وجود ندارد. رونوشت خلاصه‌ای از این وقف‌طومار به وسیله روضه خوان بهاءالدین عاملی تهیه و تنظیم گردیده بوده که جزئیات و وضعیت موقوفات مسجد در آن به تصویب رسیده بوده میباشد.[۲۱]نوسازی و نگاهداریدر پی زمین لرزه ۲۳ ربیع‌الا¸الاغ ۱۲۶۰ق/۱۲ مه ۱۸۴۴م،[۲۲] مناره‌های تراس جنوبی از بدنه غیر وابسته شد و در خویش تراس نیز ترک‌های عمیق بوجود آمد. باعث این ویرانی‌ها در واقعیت زمین لرزه عدم وجود، بلکه انگیزه حقیقی آن ضعف زیرسازی و فشار مناره‌ها و طاق تراس و در سود جلسه سازه، ناشی از عجله در عمل ساختمان مسجد بود و زمین لرزه آن را آشکار ایجاد کرد. در ۱۲۶۱ق به دستور محمدشاه قاجار سوای آنکه هیچ‌سیرتکامل تعمیر مهم شکل گیرد، فقط کاشی‌های فرو ریخته را ردوبدل، و کتیبه‌ای حاکی از تعمیر مسجد به اسم وی بر پیشانی تراس نصب کردند.[۲۳] در فصل بهار ۱۳۱۰ش/۱۹۳۲م، کاشی‌های نصب گردیده در ۱۲۶۱ق فرو سرازیر شد و سوراخ‌های پوشانده گردیده با گستردگی بیشتر نمودار شد و سازه در خطر فروپاشی قرار گرفت.[۲۴] فعالیت بازسازی حیاط و مهار کردن مناره‌ها با کلاف‌های آهنی و متصل ساختن آنان به‌یکدیگر در ۱۳۱۶ش به‌دست استادحسین معارفی، معمار ابنیه تاریخی اصفهان، اجرا به عهده گرفت.[۲۵] در سالهای آنگاه نیز نوسازی‌های اصلی در دیگر قسمت‌های مسجد برای مثال در حیاط‌های شرقی و غربی، رمز در و جلوخان و هشتی ورودی، مکتب‌ها و… شکل گرفت.
تفاوت پذیرایی مراسم ترحیم خانوادگی و مراسمهای پرجمعیت