گفتمان با خیابانی
بعداز روی شغل داخل شدن دولت میرزا حسن مشیرالدوله، گفت‌و‌گو با خیابانی استارت شد که طی آن، دولت با تأکید بر موقوف الاجرا ماندن تفاهم نامه ۱۹۱۹م. و آزادی مطبوعات، وعده بخشید مجلس شورای ملی- که خیابانی با پنچ دموکرات دیگر به نمایندگی آن تعیین گردیده بودند- هر چه زودتر بهره برداری گردد. [۴۱]البته وعده‌های آشتی جویانه دولت، خیابانی را به سوراخ قیام پک پذیرایی ترحیم مشهد وانداشت.
سرکوب قیام و مرگ خیابانی
از این رو مخبرالسلطنه، از وزیران کابینه مشیرالدوله، به سمت والی آذربایجان منصوب شد تا کارها را فیصله دهد. خیابانی گمان نمی‌موفقیت مخبرالسلطنه بر ضد او به اسلحه متوسل خواهد شد، البته مخبرالسطنه سرگرم تنظیم قوا بود و سرنوشت قیام را به کمک قزاق‌ها سرکوب کرد و خیابانی نیز بعداز کشف مخفیگاهش کشته شد. [۴۲] ادعای برخی بر قتل نفس خیابانی، به گفته کسروی عاری از واقعیت میباشد. [۴۳]
تعریف از خیابانی
قبر روضه خوان محمد خیابانی در مقبره عبدالعظیم
مرگ خیابانی موجب تأثر و تأسف شد و شاعرانی زیرا ملک الشعرای فصل بهار، عارف قزوینی، محمدعلی صَفْوت و علی اکبر باخبر در رثای وی شعرهایی سرودند. [۴۴] مهدی صبح زود [۴۵] اورا مردی با آمادگی، نیکوکار و ناطق زبردست دانسته و قیام او در قبال کارشکنی وثوق الدوله و تفاهم نامه ۱۹۱۹م. را ستوده میباشد. حسین مکی[۴۶] علاوه بر اشاره به دانشمندی و گویش دانی خیابانی، بر اینکه او به مکان ساخت نیروی دارای اسلحه به تربیت معنوی عموم کارایی گماشته و با نطق‌های خویش سعی بر تنویر ذهن ها همگانی داشته، تأکید کرده و بی‌توجهی خیابانی به گردآوری قوای نظامی را برهان ناکامی قیام دانسته میباشد.
دلایل باخت قیام
دو دستگی و عدم وجود وحدت در فریم رهبری دموکرات‌ها و اختلاف خیابانی با دو مجموعه رادیکال و اصلاح طلب، دورازشوخی نگرفتن نیروی قزاق‌ها و خلع سلاح نکردن آنها، فقدان ارتش نظامی قدرتمند و متشکل، رابطه برقرار نکردن با حرکت‌های میرزا خرد خان و تنگستانی‌ها و محصور کردن قیام به تبریز از علل ناکامی قیام خیابانی میباشد. [۴۷]
عکس العمل به سرکوب قیام
در برخورد به سرکوب قیام خیابانی، حداقل دو قیام در آذربایجان شکل گرفت: حرکت قیامون انتقامیون به رهبری زین العابدین قیامی، از یاران خیابانی و مدیریت دیوان خوب عدل و داد آذربایجان در عصر حکومت فرقه دموکرات،که بی‌فیض بود. [۴۸] و قیام ابوالقاسم لاهوتی که یک هفته بعداز سربرآوردن سرکوب شد. [۴۹]
حرکت خیابانی در عصر‌ای بحرانی از تاریخ کشور ایران و مقارن با استقرار نظام شوروی و ورود بلشویکها به قفقاز و انذار مرزهای جمهوری اسلامی ایران از سوی آنها و نیز زور تفاهم نامه ۱۹۱۹ به دولت دست نشانده وثوق الدوله به مراد پرکردن فضای خالی ناشی از عقب نشینی نیروهای روسی از شمال جمهوری اسلامی ایران و پرهیز از نفوذ ارتش سرخ به وقوع پیوست. حدود پنج ماه بعد از سرکوب تکان خیابانی، کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ به تکوین دولتی تمرکزگرا سبب ساز شد و در پهنا کمتر از 1سال تکان کلنل پسیان در خراسان را در نصفه اولیه مهر ۱۳۰۰ [۵۰] و تکان بیشه را در نصفه نخستین آذر به عبارتی سال و قیام لاهوتی را در ۱۹ بهمن به عبارتی سال –[۵۱] سرکوب کرد. فرقه دموکرات آذربایجان (۱۳۲۴-۱۳۲۵ش) خویش را ادامه حزب دموکرات کشور ایران، که خیابانی رهبر شاخه آذربایجان آن بود، وانمود می کرد[۵۲]؛ البته آرمان‌ها و تعلق‌ها و تلاش سیاسی و اجتماعی آن هیچ سنخیتی با این حزب نداشت. [۵۳]
گفتمان با خیابانی
بعداز روی شغل داخل شدن دولت میرزا حسن مشیرالدوله، گفت‌و‌گو با خیابانی استارت شد که طی آن، دولت با تأکید بر موقوف الاجرا ماندن تفاهم نامه ۱۹۱۹م. و آزادی مطبوعات، وعده بخشید مجلس شورای ملی- که خیابانی با پنچ دموکرات دیگر به نمایندگی آن تعیین گردیده بودند- هر چه زودتر بهره برداری گردد. [۴۱]البته وعده‌های آشتی جویانه دولت، خیابانی را به سوراخ قیام پک پذیرایی ترحیم مشهد وانداشت.
سرکوب قیام و مرگ خیابانی
از این رو مخبرالسلطنه، از وزیران کابینه مشیرالدوله، به سمت والی آذربایجان منصوب شد تا کارها را فیصله دهد. خیابانی گمان نمی‌موفقیت مخبرالسلطنه بر ضد او به اسلحه متوسل خواهد شد، البته مخبرالسطنه سرگرم تنظیم قوا بود و سرنوشت قیام را به کمک قزاق‌ها سرکوب کرد و خیابانی نیز بعداز کشف مخفیگاهش کشته شد. [۴۲] ادعای برخی بر قتل نفس خیابانی، به گفته کسروی عاری از واقعیت میباشد. [۴۳]
تعریف از خیابانی
قبر روضه خوان محمد خیابانی در مقبره عبدالعظیم
مرگ خیابانی موجب تأثر و تأسف شد و شاعرانی زیرا ملک الشعرای فصل بهار، عارف قزوینی، محمدعلی صَفْوت و علی اکبر باخبر در رثای وی شعرهایی سرودند. [۴۴] مهدی صبح زود [۴۵] اورا مردی با آمادگی، نیکوکار و ناطق زبردست دانسته و قیام او در قبال کارشکنی وثوق الدوله و تفاهم نامه ۱۹۱۹م. را ستوده میباشد. حسین مکی[۴۶] علاوه بر اشاره به دانشمندی و گویش دانی خیابانی، بر اینکه او به مکان ساخت نیروی دارای اسلحه به تربیت معنوی عموم کارایی گماشته و با نطق‌های خویش سعی بر تنویر ذهن ها همگانی داشته، تأکید کرده و بی‌توجهی خیابانی به گردآوری قوای نظامی را برهان ناکامی قیام دانسته میباشد.
دلایل باخت قیام
دو دستگی و عدم وجود وحدت در فریم رهبری دموکرات‌ها و اختلاف خیابانی با دو مجموعه رادیکال و اصلاح طلب، دورازشوخی نگرفتن نیروی قزاق‌ها و خلع سلاح نکردن آنها، فقدان ارتش نظامی قدرتمند و متشکل، رابطه برقرار نکردن با حرکت‌های میرزا خرد خان و تنگستانی‌ها و محصور کردن قیام به تبریز از علل ناکامی قیام خیابانی میباشد. [۴۷]
عکس العمل به سرکوب قیام
در برخورد به سرکوب قیام خیابانی، حداقل دو قیام در آذربایجان شکل گرفت: حرکت قیامون انتقامیون به رهبری زین العابدین قیامی، از یاران خیابانی و مدیریت دیوان خوب عدل و داد آذربایجان در عصر حکومت فرقه دموکرات،که بی‌فیض بود. [۴۸] و قیام ابوالقاسم لاهوتی که یک هفته بعداز سربرآوردن سرکوب شد. [۴۹]
حرکت خیابانی در عصر‌ای بحرانی از تاریخ کشور ایران و مقارن با استقرار نظام شوروی و ورود بلشویکها به قفقاز و انذار مرزهای جمهوری اسلامی ایران از سوی آنها و نیز زور تفاهم نامه ۱۹۱۹ به دولت دست نشانده وثوق الدوله به مراد پرکردن فضای خالی ناشی از عقب نشینی نیروهای روسی از شمال جمهوری اسلامی ایران و پرهیز از نفوذ ارتش سرخ به وقوع پیوست. حدود پنج ماه بعد از سرکوب تکان خیابانی، کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ به تکوین دولتی تمرکزگرا سبب ساز شد و در پهنا کمتر از 1سال تکان کلنل پسیان در خراسان را در نصفه اولیه مهر ۱۳۰۰ [۵۰] و تکان بیشه را در نصفه نخستین آذر به عبارتی سال و قیام لاهوتی را در ۱۹ بهمن به عبارتی سال –[۵۱] سرکوب کرد. فرقه دموکرات آذربایجان (۱۳۲۴-۱۳۲۵ش) خویش را ادامه حزب دموکرات کشور ایران، که خیابانی رهبر شاخه آذربایجان آن بود، وانمود می کرد[۵۲]؛ البته آرمان‌ها و تعلق‌ها و تلاش سیاسی و اجتماعی آن هیچ سنخیتی با این حزب نداشت. [۵۳]
تفاوت پذیرایی مراسم ترحیم خانوادگی و مراسمهای پرجمعیت