ساختار کتاب
ابن شهرآشوب هر چندین کتاب فهرست روحانی طوسی را بی سابقه و دارنده زوائد و فوائدی دانسته اما کتاب خودش را متمم کتاب روحانی طوسی دانسته چون که حدود ۶۰۰ مصنف دیگر را به کتاب روحانی افزوده میباشد. ابن شهر آشوب به‌دنبال پیشگفتار، تاریخچه فهرست‌نویسی و کتاب‌نویسی را آورده و حرف ابوحامد محمد غزالی را که گفته او‌لین هر کس در اسلام کتاب نوشته ابن جریج بوده عیب گیری کرده و این نظر را دارد او‌لین مُصنّف(مولف وجمع آوری کننده کتاب) در اسلام امیرالمؤمنین(ع) به دلیل گردآوری قرآن میباشد، آن گاه سلمان، ابوذر، اصبغ بن نباته، عبیدالله بن ابی رافع و امام زین العابدین(ع) به منجر صحیفه کامله سجادیه هستند و آن گاه به نویسندگان اصول اربعمائه اشاره پک پذیرایی ترحیم مشهد می‌نماید.[۳]
ساختار کتاب پس از پیشگفتار اینگونه میباشد:
آغاز اسم مُصَنّفان (نویسندگان) مبنی بر حروف الفبا تهیه و تنظیم گردیده است.
فصلی در معرفی آنانی که به لقب شان شناخته میشوند.
فصلی در شناسایی آنانی که به کنیه یا این که فامیل یا این که شهری دارای اسم و رسم‌اند.
فصلی در بیان کتاب‌هایی که تالیف کننده آن‌ها مجهول میباشد. این فصل قسمت نهایی فهرست میباشد و ۲۳۰۱ تیتر کتاب از ۱۰۳۱ تالیف کننده را معرفی نموده است.
دو فصل در: ۱. معرفی شعرای اهل بیت(ع) در چهار فصل «مجاهرین» (بی‌باکان)، «مقتصدین» (معتدلان)، «سادات»، «صحابه و تابعین»؛ ۲. معرفی اصحاب ائمه(ع) در دو فصل «مُتقین» و «مُتکلّفین».[۴]
استارت کتاب با اسم ابراهیم بن محمد ثقفی کوفی میباشد. او مستقر اصفهان بوده و اسم بعضی از کتاب‌هایش عبارتند از: المغازی، المبتدأ، الاحداث، التاريخ، السقيفة، الشورى خبر‌ها قدمت، خبر‌ها عثمان، الدار، مقتل عثمان، النهروان، الردة، بيعة أميرالمؤمنين عليه‌السلام، الجمل، صفين الغارات، حرورا، مقتل أمير المؤمينن رسائل أميرالمؤمنين عليه‌السلام واخباره وحروبه قيام الحسن بن علي عليه السلام، مقتل‌الحسين عليه‌السلام، فدك، المودة في ذي‌القربى، ما نزل اینجانب القرآن في أميرالمؤمنين عليه السلام. [۵] نقطه نهایی قسمت کتاب معرفی اشخاصی میباشد با تیتر متکلفین در فصلی جدا که عبارتند از: حسان بن اثبات، مروان بن أبي حفصه و پسرش محمود، اشجع سلمى، ابو بديل تميمي، ابراهيم بن عباس، منصور الفيه و مغربي. [۶]
خصوصیت‌ها
بعضا از خصوصیت‌های کتاب اینگونه میباشد:
درین کتاب ۴۳ نفر توثیق گردیده‌اند؛ به عنوان مثال: ابراهیم بن باتقوا الانماطی الکوفی، ابراهیم بن عبدالحمید، اسماعیل بن مهران، اسماعیل بن شعیب العریشی، اسماعیل بن عمار.
مؤلف تعداد ۶۷ نفر که اصل دارا هستند بیان نموده است؛ مثلا: ابراهیم بن مهزم الاسدی، ابراهیم بن عثمان ابو الخزاز الکوفی، ابراهیم بن أبی البلاد، ابراهیم بن یحیی، ابراهیم بن عمیر الیمانی.
طبقه ۵۳ نفر را بیان نموده است.
ابتکار عمل یا این که استعمال عبارت‌های خاص، مثل: مَجفُوّ الروایة (به روایتش دقت نشده میباشد)، مِن غِلمان العیاشی (از دست پروردگان عیاشی میباشد)، الزکاة علی نسق الفقه (کتابی به اسم زکاة دارااست که به طریق فقه نگاشته میباشد)، له کتاب الرحمة مثل کتاب سعد بن عبدالله (دارنده کتابی به اسم الرحمة میباشد مانند کتاب سعد بن عبدالله)، له کتاب مُعَوّل علیه (دارنده کتابی قابل پشت گرمی میباشد)، اینجانب أجلّاء الکُتّاب (از بزرگان مولف).
گاهی وضع و اوضاع و مذهب راوی مذکور، برای مثال مندرج میباشد: ابراهیم بن اسحاق النهاوندی، مجرم میباشد؛ ابراهیم بن عبدالحمید، واقفی مذهب میباشد؛ اسماعیل بن عمار، فحطی مذهب بود؛ احمد بن علی ابوالعباس، مجرم به بزرگ نمایی میباشد.
علی‌رغم این که کتاب درباره فهرست اثرها و مؤلفان شیعه میباشد، تنی چند از علمای اهل سنت را - که کتاب‌هایی درباره اهل بیت یا این که شیعه داشته‌اند- نیز بیان نموده است، مثل:
«الحافظ أبونعیم أحمد بن عبدالله الاصفهانی» عامی مذهب میباشد، البته کتابی به اسم منقبة المطهرین و مرتبة الطیبین و ما نزل فی القرآن فی امیرالمؤمنین(ع) دارااست.
ابو با تقوا احمد بن عبدالملک المؤذن عامی مذهب میباشد، البته کتابی به اسم الاربعین فی فضائل الزهراء(س) دارااست.
«علی بن محمد المدائنی» عامی‌مذهب میباشد، کتاب‌هایش نیکوست. برای مثال: السیرة فی مقتل الحسین(ع).
«عباد بن یعقوب الرواجنی» عامی‌مذهب میباشد، کتابی در خبر ها حضرت مهدی(ع) دارااست که آن را «مسند» نامیده میباشد.[۷]
شرایط و رده
علامه حلی صاحب و مالک «خلاصة الاقوال»، روحانی حر عاملی مالک امل الآمل، سید مصطفی تفرشی صاحب و مالک انتقاد الرجال، میرزا محمد استرآبادی، علامه مجلسی،ابو علی حائری، محمد باقر خوانساری و دیگرافراد از این کتاب تحت عنوان منبع استعمال کرده‌اند.[۸]
چاپ‌ها
سید محمدصادق آل بحرالعلوم در پیشگفتار‌ای که بر همین کتاب نگاشته و مطبعه حیدریه نجف آن را در سال ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م به چاپ رسانده میباشد، می‌نویسد: این کتاب نخستین دفعه در سال ۱۳۵۳ق، در طهران در ۱۴۱ کاغذ به چاپ رسیده که مشتمل بر ۹۹۰ گزینه ترجمه علما و تألیفات آنهاست و عباس اقبال [یادداشت ۱] آن را مطالعه کرده و تعلیقه‌هایی بدان افزوده میباشد.
وی همینطور می افزاید: کتابی که خویش آن را تفحص کرده با ورژن‌ای درست‌خیس از ورژن اقبال رویا رویی گردیده که دربردارنده ۳۱ گزینه ترجمه بیشتر از ورژن اقبال میباشد.
از آنچه آل بحرالعلوم بیان کرده بدست میاید که صرفا دو چاپ از این کتاب وجود داراست، در حالی که تعداد آن‌ها بیشتر میباشد؛ همانگونه که آیت الله مرعشی گفته میباشد که‌این کتاب نخستین دفعه در لکنهوی هند و توشه دوم در نجف اشرف و توشه سوم در طهران به چاپ رسیده میباشد.[۹]
پانویس
ساختار کتاب
ابن شهرآشوب هر چندین کتاب فهرست روحانی طوسی را بی سابقه و دارنده زوائد و فوائدی دانسته اما کتاب خودش را متمم کتاب روحانی طوسی دانسته چون که حدود ۶۰۰ مصنف دیگر را به کتاب روحانی افزوده میباشد. ابن شهر آشوب به‌دنبال پیشگفتار، تاریخچه فهرست‌نویسی و کتاب‌نویسی را آورده و حرف ابوحامد محمد غزالی را که گفته او‌لین هر کس در اسلام کتاب نوشته ابن جریج بوده عیب گیری کرده و این نظر را دارد او‌لین مُصنّف(مولف وجمع آوری کننده کتاب) در اسلام امیرالمؤمنین(ع) به دلیل گردآوری قرآن میباشد، آن گاه سلمان، ابوذر، اصبغ بن نباته، عبیدالله بن ابی رافع و امام زین العابدین(ع) به منجر صحیفه کامله سجادیه هستند و آن گاه به نویسندگان اصول اربعمائه اشاره پک پذیرایی ترحیم مشهد می‌نماید.[۳]
ساختار کتاب پس از پیشگفتار اینگونه میباشد:
آغاز اسم مُصَنّفان (نویسندگان) مبنی بر حروف الفبا تهیه و تنظیم گردیده است.
فصلی در معرفی آنانی که به لقب شان شناخته میشوند.
فصلی در شناسایی آنانی که به کنیه یا این که فامیل یا این که شهری دارای اسم و رسم‌اند.
فصلی در بیان کتاب‌هایی که تالیف کننده آن‌ها مجهول میباشد. این فصل قسمت نهایی فهرست میباشد و ۲۳۰۱ تیتر کتاب از ۱۰۳۱ تالیف کننده را معرفی نموده است.
دو فصل در: ۱. معرفی شعرای اهل بیت(ع) در چهار فصل «مجاهرین» (بی‌باکان)، «مقتصدین» (معتدلان)، «سادات»، «صحابه و تابعین»؛ ۲. معرفی اصحاب ائمه(ع) در دو فصل «مُتقین» و «مُتکلّفین».[۴]
استارت کتاب با اسم ابراهیم بن محمد ثقفی کوفی میباشد. او مستقر اصفهان بوده و اسم بعضی از کتاب‌هایش عبارتند از: المغازی، المبتدأ، الاحداث، التاريخ، السقيفة، الشورى خبر‌ها قدمت، خبر‌ها عثمان، الدار، مقتل عثمان، النهروان، الردة، بيعة أميرالمؤمنين عليه‌السلام، الجمل، صفين الغارات، حرورا، مقتل أمير المؤمينن رسائل أميرالمؤمنين عليه‌السلام واخباره وحروبه قيام الحسن بن علي عليه السلام، مقتل‌الحسين عليه‌السلام، فدك، المودة في ذي‌القربى، ما نزل اینجانب القرآن في أميرالمؤمنين عليه السلام. [۵] نقطه نهایی قسمت کتاب معرفی اشخاصی میباشد با تیتر متکلفین در فصلی جدا که عبارتند از: حسان بن اثبات، مروان بن أبي حفصه و پسرش محمود، اشجع سلمى، ابو بديل تميمي، ابراهيم بن عباس، منصور الفيه و مغربي. [۶]
خصوصیت‌ها
بعضا از خصوصیت‌های کتاب اینگونه میباشد:
درین کتاب ۴۳ نفر توثیق گردیده‌اند؛ به عنوان مثال: ابراهیم بن باتقوا الانماطی الکوفی، ابراهیم بن عبدالحمید، اسماعیل بن مهران، اسماعیل بن شعیب العریشی، اسماعیل بن عمار.
مؤلف تعداد ۶۷ نفر که اصل دارا هستند بیان نموده است؛ مثلا: ابراهیم بن مهزم الاسدی، ابراهیم بن عثمان ابو الخزاز الکوفی، ابراهیم بن أبی البلاد، ابراهیم بن یحیی، ابراهیم بن عمیر الیمانی.
طبقه ۵۳ نفر را بیان نموده است.
ابتکار عمل یا این که استعمال عبارت‌های خاص، مثل: مَجفُوّ الروایة (به روایتش دقت نشده میباشد)، مِن غِلمان العیاشی (از دست پروردگان عیاشی میباشد)، الزکاة علی نسق الفقه (کتابی به اسم زکاة دارااست که به طریق فقه نگاشته میباشد)، له کتاب الرحمة مثل کتاب سعد بن عبدالله (دارنده کتابی به اسم الرحمة میباشد مانند کتاب سعد بن عبدالله)، له کتاب مُعَوّل علیه (دارنده کتابی قابل پشت گرمی میباشد)، اینجانب أجلّاء الکُتّاب (از بزرگان مولف).
گاهی وضع و اوضاع و مذهب راوی مذکور، برای مثال مندرج میباشد: ابراهیم بن اسحاق النهاوندی، مجرم میباشد؛ ابراهیم بن عبدالحمید، واقفی مذهب میباشد؛ اسماعیل بن عمار، فحطی مذهب بود؛ احمد بن علی ابوالعباس، مجرم به بزرگ نمایی میباشد.
علی‌رغم این که کتاب درباره فهرست اثرها و مؤلفان شیعه میباشد، تنی چند از علمای اهل سنت را - که کتاب‌هایی درباره اهل بیت یا این که شیعه داشته‌اند- نیز بیان نموده است، مثل:
«الحافظ أبونعیم أحمد بن عبدالله الاصفهانی» عامی مذهب میباشد، البته کتابی به اسم منقبة المطهرین و مرتبة الطیبین و ما نزل فی القرآن فی امیرالمؤمنین(ع) دارااست.
ابو با تقوا احمد بن عبدالملک المؤذن عامی مذهب میباشد، البته کتابی به اسم الاربعین فی فضائل الزهراء(س) دارااست.
«علی بن محمد المدائنی» عامی‌مذهب میباشد، کتاب‌هایش نیکوست. برای مثال: السیرة فی مقتل الحسین(ع).
«عباد بن یعقوب الرواجنی» عامی‌مذهب میباشد، کتابی در خبر ها حضرت مهدی(ع) دارااست که آن را «مسند» نامیده میباشد.[۷]
شرایط و رده
علامه حلی صاحب و مالک «خلاصة الاقوال»، روحانی حر عاملی مالک امل الآمل، سید مصطفی تفرشی صاحب و مالک انتقاد الرجال، میرزا محمد استرآبادی، علامه مجلسی،ابو علی حائری، محمد باقر خوانساری و دیگرافراد از این کتاب تحت عنوان منبع استعمال کرده‌اند.[۸]
چاپ‌ها
سید محمدصادق آل بحرالعلوم در پیشگفتار‌ای که بر همین کتاب نگاشته و مطبعه حیدریه نجف آن را در سال ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م به چاپ رسانده میباشد، می‌نویسد: این کتاب نخستین دفعه در سال ۱۳۵۳ق، در طهران در ۱۴۱ کاغذ به چاپ رسیده که مشتمل بر ۹۹۰ گزینه ترجمه علما و تألیفات آنهاست و عباس اقبال [یادداشت ۱] آن را مطالعه کرده و تعلیقه‌هایی بدان افزوده میباشد.
وی همینطور می افزاید: کتابی که خویش آن را تفحص کرده با ورژن‌ای درست‌خیس از ورژن اقبال رویا رویی گردیده که دربردارنده ۳۱ گزینه ترجمه بیشتر از ورژن اقبال میباشد.
از آنچه آل بحرالعلوم بیان کرده بدست میاید که صرفا دو چاپ از این کتاب وجود داراست، در حالی که تعداد آن‌ها بیشتر میباشد؛ همانگونه که آیت الله مرعشی گفته میباشد که‌این کتاب نخستین دفعه در لکنهوی هند و توشه دوم در نجف اشرف و توشه سوم در طهران به چاپ رسیده میباشد.[۹]
پانویس
تفاوت پذیرایی مراسم ترحیم خانوادگی و مراسمهای پرجمعیت