خاک سپاری
مرقد حمزه و شهدای مبارزه احد پیش از تخریب به وسیله وهابیان
مرقد کنونی حمزه و شهدای پیکار احد
حمزه اول شهید اُحُد بود که فرستاده اکرم(ص) بر وی نماز گزارد و آن گاه بقیه شهیدان را در یکسری وهله آوردند و کنار وی نهادند و فرستاده معبود بر آنها و بر وی نماز میگزارد. به این ترتیب، حدود هفتاد توشه به طور غیروابسته و یار با دیگر شهداء بر پیکر او نماز گزارد.[۶۹] حمزه را در پارچهای که خواهرش صفیه آورده بود، کفن کردند؛ چراکه مشرکان اورا لخت پک پذیرایی ترحیم مشهد کرده بودند.[۷۰]
عبدالله بن جحش را به یار حمزه که خان داییاش بود در یک قبر دفن کردند.[۷۱]
ناله بر حمزه
نبی اکرم(ص) زیرا حمزه را بدان اوضاع روئت کرد، گریست[۷۲] و بعد که فغان انصار بر کشتگان خویش را شنید، فرمود: «البته حمزه زاری کننده ندارد.» سعد بن مُعاذ این حرف را شنید و زنان را بر در منزل پیامبر معبود آورد و آنها بر حمزه گریستند. از آن مجال به آنگاه، هر زنی از انصار که میخواست بر مردهای فغان نماید، ابتدا بر حمزه میگریست.[۷۳] بیان شده میباشد که زینب، دختر ابوسلمه، سه روز برای حمزه خرقه عزا پوشید.[۷۴]
بقاع حمزه
نقل شده میباشد که حضرت فاطمه (س) به زیارت قبر حمزه می رفت و آن را با سنگ چین مشخص و معلوم کرده بود.[۷۵] همینطور به نقل از طبرسی، حضرت زهرا(س) با خاک قبر حمزه عبدالمطلب تسبیحی ساخته و با آن بیان میبیان کرد.[۷۶]
امویان به سبب ساز دشمنی با فامیل نبی(ص)، رفتاری ناشایست با قبر حمزه و دیگر شهدای احد داشتند. آورده شده میباشد که ابوسفیان در عهدوپیمان عثمان بر قبر حمزه پای کوفت و خطاب به وی اذعان کرد آنچه روز گذشته برای نگهداری آن بر ما چاقو کشیدی، امروزه بازیچه جوان ها ماست.[۷۷] معاویه نیز حدود ۴۰ سال بعداز رخداد احد، به قصد سرازیر کردن آب چشمه و قناتی در احد، و بیان کننده از رمز دشمنی با قوم نبی(ص)،[۷۸] امر کرد شهدای احد به عنوان مثال حمزه را نبش قبر و لاشه آنهارا به مکان دیگری منتقل نمایند. ظاهراً مکان قبر بعضا از شهدا و احتمالاً حمزه تغییر و تحول کرد.[۷۹]
از قدیم بر راز مزار حمزه، مسجد و بارگاهی وجود داشت؛ البته بعد از احاطه وهابیان و روی عمل وارد شدن آلسعود در حجاز، قبه و ضریح حمزه در ۱۳۴۴ق. تخریب شد.[۸۰] با تخریب ضریح حمزه، مسجد دیگری بهاسم مسجد حمزه که به مسجد احد، مسجد علی و مسجد حمزه دارای اسم و رسم میباشد، سمت شرق مزار شهدای احد، سازه شد.[۸۱] مزار حمزه از قدیم زیارتگاه خاص زائران به خصوص زائران شیعه و برای مثال ایرانیانی بوده میباشد که به زیارت مدینه مشرف میگردیدهاند.
تکنگاری
کتاب حمزه سیدالشهدا -هشتمین شماره از دسته شناخت با اسوهها- نوشته جواد محدثی که چاپ پنجم آن در سال ۱۳۹۴ خورشیدی از سوی انتشارات بوستان کتاب قم در ٩٠ص منتشر گردیده، گزارشی از معاش حمزة بن عبدالمطلب ارائه نموده است. [۸۲]
همایش فی مابینالمللی
همایش فی مابینالمللی حضرت حمزه(ع) در ۱۴ اسفند ۱۴۰۰ش در مکتب خوب امام خمینی در قم برگزار شد. گزارشی از پنلها، تجلیل از صاحبان اثر ها رفیعتر و رونمایی از دسته اثر ها از نرم افزارهای این کنگره بود.[۸۳]
جستارهای متعلق
سریه حمزه بن عبدالمطلب
مسجد حمزه (مدینه)
پانویس
ر.ک: ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۱۸۶.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۸۹ـ۱۹۰؛ نیز ر.ک: ابن ابی الحدید، گستردن نهج البلاغة، ۱۴۰۴ق، ج۱۱، ص۱۱۱، ۱۱۵ـ ۱۱۶
برای مثال نگاه فرمایید به: عروسی حویزی، تعبیروتفسیر روشنایی الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۲۵۸.
نگاه فرمایید به: کاشانی، منهج الصادقین، ۱۳۳۶ش، ج۷، ص۲۷۲.
قمی، تعبیر و تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۰۷ و ج۲، ص۱۸۸و۱۸۹؛ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۳۲۹؛ قاضی حسکانی، ش
خاک سپاری
مرقد حمزه و شهدای مبارزه احد پیش از تخریب به وسیله وهابیان
مرقد کنونی حمزه و شهدای پیکار احد
حمزه اول شهید اُحُد بود که فرستاده اکرم(ص) بر وی نماز گزارد و آن گاه بقیه شهیدان را در یکسری وهله آوردند و کنار وی نهادند و فرستاده معبود بر آنها و بر وی نماز میگزارد. به این ترتیب، حدود هفتاد توشه به طور غیروابسته و یار با دیگر شهداء بر پیکر او نماز گزارد.[۶۹] حمزه را در پارچهای که خواهرش صفیه آورده بود، کفن کردند؛ چراکه مشرکان اورا لخت پک پذیرایی ترحیم مشهد کرده بودند.[۷۰]
عبدالله بن جحش را به یار حمزه که خان داییاش بود در یک قبر دفن کردند.[۷۱]
ناله بر حمزه
نبی اکرم(ص) زیرا حمزه را بدان اوضاع روئت کرد، گریست[۷۲] و بعد که فغان انصار بر کشتگان خویش را شنید، فرمود: «البته حمزه زاری کننده ندارد.» سعد بن مُعاذ این حرف را شنید و زنان را بر در منزل پیامبر معبود آورد و آنها بر حمزه گریستند. از آن مجال به آنگاه، هر زنی از انصار که میخواست بر مردهای فغان نماید، ابتدا بر حمزه میگریست.[۷۳] بیان شده میباشد که زینب، دختر ابوسلمه، سه روز برای حمزه خرقه عزا پوشید.[۷۴]
بقاع حمزه
نقل شده میباشد که حضرت فاطمه (س) به زیارت قبر حمزه می رفت و آن را با سنگ چین مشخص و معلوم کرده بود.[۷۵] همینطور به نقل از طبرسی، حضرت زهرا(س) با خاک قبر حمزه عبدالمطلب تسبیحی ساخته و با آن بیان میبیان کرد.[۷۶]
امویان به سبب ساز دشمنی با فامیل نبی(ص)، رفتاری ناشایست با قبر حمزه و دیگر شهدای احد داشتند. آورده شده میباشد که ابوسفیان در عهدوپیمان عثمان بر قبر حمزه پای کوفت و خطاب به وی اذعان کرد آنچه روز گذشته برای نگهداری آن بر ما چاقو کشیدی، امروزه بازیچه جوان ها ماست.[۷۷] معاویه نیز حدود ۴۰ سال بعداز رخداد احد، به قصد سرازیر کردن آب چشمه و قناتی در احد، و بیان کننده از رمز دشمنی با قوم نبی(ص)،[۷۸] امر کرد شهدای احد به عنوان مثال حمزه را نبش قبر و لاشه آنهارا به مکان دیگری منتقل نمایند. ظاهراً مکان قبر بعضا از شهدا و احتمالاً حمزه تغییر و تحول کرد.[۷۹]
از قدیم بر راز مزار حمزه، مسجد و بارگاهی وجود داشت؛ البته بعد از احاطه وهابیان و روی عمل وارد شدن آلسعود در حجاز، قبه و ضریح حمزه در ۱۳۴۴ق. تخریب شد.[۸۰] با تخریب ضریح حمزه، مسجد دیگری بهاسم مسجد حمزه که به مسجد احد، مسجد علی و مسجد حمزه دارای اسم و رسم میباشد، سمت شرق مزار شهدای احد، سازه شد.[۸۱] مزار حمزه از قدیم زیارتگاه خاص زائران به خصوص زائران شیعه و برای مثال ایرانیانی بوده میباشد که به زیارت مدینه مشرف میگردیدهاند.
تکنگاری
کتاب حمزه سیدالشهدا -هشتمین شماره از دسته شناخت با اسوهها- نوشته جواد محدثی که چاپ پنجم آن در سال ۱۳۹۴ خورشیدی از سوی انتشارات بوستان کتاب قم در ٩٠ص منتشر گردیده، گزارشی از معاش حمزة بن عبدالمطلب ارائه نموده است. [۸۲]
همایش فی مابینالمللی
همایش فی مابینالمللی حضرت حمزه(ع) در ۱۴ اسفند ۱۴۰۰ش در مکتب خوب امام خمینی در قم برگزار شد. گزارشی از پنلها، تجلیل از صاحبان اثر ها رفیعتر و رونمایی از دسته اثر ها از نرم افزارهای این کنگره بود.[۸۳]
جستارهای متعلق
سریه حمزه بن عبدالمطلب
مسجد حمزه (مدینه)
پانویس
ر.ک: ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۱۸۶.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۸۹ـ۱۹۰؛ نیز ر.ک: ابن ابی الحدید، گستردن نهج البلاغة، ۱۴۰۴ق، ج۱۱، ص۱۱۱، ۱۱۵ـ ۱۱۶
برای مثال نگاه فرمایید به: عروسی حویزی، تعبیروتفسیر روشنایی الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۲۵۸.
نگاه فرمایید به: کاشانی، منهج الصادقین، ۱۳۳۶ش، ج۷، ص۲۷۲.
قمی، تعبیر و تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۰۷ و ج۲، ص۱۸۸و۱۸۹؛ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۳۲۹؛ قاضی حسکانی، ش
راهنمای مدیریت سفارش پک پذیرایی ترحیم در مشهد؛ از انتخاب تا تحویل