مُعاذِ بن مُسلِم یا این که معاذ الهراء النحوی از اصحاب امام باقر(ع) و امام راستگو(ع)، عالم و محدث شیعه در قرن دوم هجری قمری میباشد. وی از شاعران و عالمان دانش نحو و اختراع کننده دانش صرف نیز دانسته گردیده است. او کتاب‌های متعددی در مورد دانش نحو نگاشت و عالمانی زیرا فراء و کسایی، از شاگردانش محسوب می‌شدند. معاذ و خاندانش از اهل دانش و فضل و ادب معرفی پک پذیرایی ترحیم مشهد گردیده‌اند.
احادیث زیادی از معاذ بن مسلم اورده شده که یک کدام از آن ها قصه نص امامت امام کاظم(ع) میباشد. رجالیان شیعه اورا ثقه و آیتم اتکا دانسته و معتقدند در منابع رجالی مذمتی از وی تصویب نشده و توثیق رجالیان متقدمی زیرا نجاشی و کشی را دلیلی بر عظمت و جلالت او دانسته‌اند.
معرفی
معاذ بن مسلم بن ابی‌اساره[۱] یا این که معاذ الهراء النحوی،[۲] از بزرگان شیعه[۳] و اصحاب امام باقر(ع)[۴] و امام راست گو(ع)[۵] در کوفه بود.[۶] او از شاعران[۷] و عالمان دارای شهرت[۸] دانش نحو[۹] نیز دانسته گردیده‌است. گفته میگردد از اصحاب خاص[۱۰] و روضه خوان اصحاب امام درستگو(ع)[۱۱] و یکی‌از فقیهانی بود که برای عموم فتوا و احکام صادر میکرد.[۱۲] همینطور فردی بسیار ادم خاکی معرفی گردیده است.[۱۳]
وی یکی‌از کارگزاران حکومت عباسی نیز بود و از جانب مهدی عباسی، والی خراسان شوید.[۱۴] در منابع از نبرد وی با حکیم مقنّع خراسانی در سال ۱۶۱ق صحبت به بین آمده میباشد.[۱۵]
کنیه و لقب
در کتاب‌های رجالی کُنیه معاذ را ابوعلی،[۱۶] ابومسلم[۱۷] و ابوعبدالله[۱۸] دانسته‌اند.[یادداشت ۱] روضه خوان طوسی، معاذ بن مسلم را با کنیه هراء از اصحاب امام باقر(ع) و با کنیه هراء انصاریِ نحویِ کوفی از اصحاب امام درست گو(ع) دانسته میباشد.[۱۹] برخی عالمان رجال‌شناس مثل سید ابوالقاسم خویی در کتاب‌های خویش به چهار معاذ بن مسلم با لقب ها متفاوت به‌شکل مستقل اشاره کرده و معتقدند کلیه آن‌ها یکی‌از می باشند.[۲۰]
درباره عامل نامگذاری معاذ به هراء نقل شده که وی اهل هرات در خراسان،[۲۱] بازرگان[۲۲] و فروشنده پوشاک و البسه هروی[۲۳] در کوفه[۲۴] بود و به همین استدلال به وی هروی نیز گفته‌اند.[۲۵] بعضی منابع معاذ بن مسلم را با کنیه فراء نیز خوانده‌اند؛[۲۶] مامقانی یک کدام از فهمیدن وی با فراء را خطا دانسته میباشد.[۲۷] توده‌ای به هر دو کنیه اشاره کرده[۲۸] و هر دو گزینه را درست دانسته‌اند.[۲۹]
روحانی صدوق اعتقاد دارد که معاذ بن مسلم به عبارتی معاذ بن کثیر میباشد.[۳۰] شوشتری یکی از بودن آن‌ها را رد کرده و این نظر را دارد که در رجال برقی و رجال روضه خوان طوسی دو فرد محسوب گردیده‌اند؛ به‌سیرتکامل‌ای که ابن‌کثیر با لقب ها «بیّاع الکرابیس» و «بیّاع الاکسیه»، و ابن‌مسلم با لقب‌ها هراء و نحوی معرفی گردیده‌اند.[۳۱]
قبیله سرشناس
معاذ بن مسلم از طایفه آل‌ابی‌اساره دانسته گردیده[۳۲] که از فامیل‌های شناخته گردیده شیعه در کوفه بوده میباشد.[۳۳] نجاشی از بزرگان دانش رجال شیعه، وی و خاندانش را اهل ادب معرفی نموده است.[۳۴]
فرزندش حسین بن معاذ از اصحاب امام راست گو(ع)،[۳۵] امامی[۳۶] و ثقه[۳۷] دانسته گردیده و پسر عمویش محمد بن الحسن نیز از اصحاب امام باقر(ع) و امام درست گو(ع) شمرده شد‌ه‌است.[۳۸]
درگذشت
به نقل از برخی منابع تاریخی، معاذ بن مسلم در طی حکومت یزید بن عبدالملک چشم به جهان گشود.[۳۹] او در حین اقتدار برامکه در حکومت عباسی معاش میکرد و در سال ۱۸۷ق که برامکه قتل عام شدند، از جهان رفت.[۴۰] برخی منابع وفات اورا در سال ۱۹۰ق[۴۱] دانسته‌اند.
مذهب و وثاقت
معاذ بن مسلم را شیعه[۴۲] و فقیهی باتقوا[۴۳] قلمداد کرده‌اند و حتی اورده شده که از بزرگان شیعه،[۴۴] ثقه،[۴۵] جلیل القدر[۴۶] و از اشخاص ثنا گردیده امامیه[۴۷] میباشد.
عالمان رجالی در توثیق وی به روایتی که به‌شکل پرتکرار در منابع آمده، استناد کرده‌اند. این ماجرا، احاطه وی بر مبانی دینی و عقیدتی مذهب ها گوناگون اسلامی را علامت داده و امام درستگو(ع) نیز شیوه و سیره اورا گزینه تأیید قرار داده میباشد.[۴۸] و حتی‌در پاره‌ای از احادیث شبیه، به بخشش پست کردن امام راست گو(ع) بر وی اشاره گردیده‌است.[۴۹] مامقانی این قصه را دلیلی بر وثاقت معاذ دانسته میباشد.[۵۰] بیان شده که از این ماجرا اینگونه برداشت میگردد که امام درست گو(ع) اورا ثقه معرفی کرده و اذن اجتهاد و فتوا به وی داده میباشد.[۵۱]
نجاشی خیر‌صرفا بر وثاقت معاذ تصریح کرده، بلکه تمامی فامیل اورا از ثقات دانسته و اعتقاد دارد که هیچ رجال‌شناسی آنان را تضعیف نکرده میباشد.[۵۲] بعضا دیگر نیز اورا به‌خیال توثیق نجاشی و علامه حلی لایق توثیق دانسته[۵۳] و حتی عبارت کشی (و فی کشی ما یدلّ علی جلالة قدره)[۵۴] و نجاشی[۵۵] را نشانه بر جلالت قدر وی دانسته‌اند.
منزلت علمی
راوی حدیث
معاذ بن مسلم از راویان حدیث محسوب گردیده و نامش در بیش تر از سی توشه در سلسله روات روایات آمده میباشد.[۵۶] وی یک کدام از راویان نص امامت امام کاظم(ع) از امام درست گو(ع) میباشد.[۵۷] از او در مورد‌های شرعی زیرا نماز و حج و همینطور اجر خواندن قرآن و بعضا فضائل اخلاقی، ماجرا نقل گردیده‌است.[۵۸] احادیث وی در کتاب کافی، تهذیب و استبصار نیز آمده میباشد.[۵۹]
او از امام راستگو(ع)، عمار بن موسی ساباطی،[۶۰] عطا بن سائب و دیگرافراد[۶۱] داستان نقل کرده، و عده ای زیرا حسن بن علی بن فضال، حسین بن معاذ، عبدالله بن سنان،[۶۲] عبدالله بن مغیرة، معاویة بن وهب، ابوالفرج قمی، حمّاد بن أبی‌طلحة، حذیفة بن منصور، مرازم بن حکیم[۶۳] از وی داستان نقل کرده‌اند.
فقیه ادبیات عرب
معاذ بن مسلم را ادیب[۶۴] و حتی از پیشوایان دانش ادبیات عرب[۶۵] معرفی کرده‌اند و آورده شده که در دانش آشنایی قرائات سبعه نیز تبحر داشت.[۶۶]
آورده شده که او‌لین نفری بوده که دانش صرف را تشکیل داد[۶۷] به همین ادله به وی کنیه الصرفی نیز داده‌اند.[۶۸] با این اکنون تألیفی در این باره از وی گزارش نشده میباشد.[۶۹]
معاذ تالیف کننده کتاب‌های متعددی[۷۰] در دانش نحو[۷۱] و قرائات[۷۲] بوده که امروزه از آنان اثری وجود ندارد.[۷۳]
شعر سرا
معاذ بن مسلم را شعر سرا نیز دانسته‌اند[۷۴] و بعضا معتقدند که خبرها و اشعار متعددی از او نقل گردیده است.[۷۵] پاره‌ای از اشعار معاذ در قضیه دانش نحو بوده میباشد.[۷۶]
وی یکی‌از دوستان کمیت بن زید اسدی[۷۷] از شاعران پر رنگ شیعه بود. توصیه وی به کمیت و رعایت نکردن و به دردسر افتادن و زندانی شدنش در منابع رفلکس داشته میباشد.[۷۸] وی کمیت را شایسته ترینِ شاعران از اولیه تا انتها تیتر نموده است.[۷۹]
پانویس
مُعاذِ بن مُسلِم یا این که معاذ الهراء النحوی از اصحاب امام باقر(ع) و امام راستگو(ع)، عالم و محدث شیعه در قرن دوم هجری قمری میباشد. وی از شاعران و عالمان دانش نحو و اختراع کننده دانش صرف نیز دانسته گردیده است. او کتاب‌های متعددی در مورد دانش نحو نگاشت و عالمانی زیرا فراء و کسایی، از شاگردانش محسوب می‌شدند. معاذ و خاندانش از اهل دانش و فضل و ادب معرفی پک پذیرایی ترحیم مشهد گردیده‌اند.
احادیث زیادی از معاذ بن مسلم اورده شده که یک کدام از آن ها قصه نص امامت امام کاظم(ع) میباشد. رجالیان شیعه اورا ثقه و آیتم اتکا دانسته و معتقدند در منابع رجالی مذمتی از وی تصویب نشده و توثیق رجالیان متقدمی زیرا نجاشی و کشی را دلیلی بر عظمت و جلالت او دانسته‌اند.
معرفی
معاذ بن مسلم بن ابی‌اساره[۱] یا این که معاذ الهراء النحوی،[۲] از بزرگان شیعه[۳] و اصحاب امام باقر(ع)[۴] و امام راست گو(ع)[۵] در کوفه بود.[۶] او از شاعران[۷] و عالمان دارای شهرت[۸] دانش نحو[۹] نیز دانسته گردیده‌است. گفته میگردد از اصحاب خاص[۱۰] و روضه خوان اصحاب امام درستگو(ع)[۱۱] و یکی‌از فقیهانی بود که برای عموم فتوا و احکام صادر میکرد.[۱۲] همینطور فردی بسیار ادم خاکی معرفی گردیده است.[۱۳]
وی یکی‌از کارگزاران حکومت عباسی نیز بود و از جانب مهدی عباسی، والی خراسان شوید.[۱۴] در منابع از نبرد وی با حکیم مقنّع خراسانی در سال ۱۶۱ق صحبت به بین آمده میباشد.[۱۵]
کنیه و لقب
در کتاب‌های رجالی کُنیه معاذ را ابوعلی،[۱۶] ابومسلم[۱۷] و ابوعبدالله[۱۸] دانسته‌اند.[یادداشت ۱] روضه خوان طوسی، معاذ بن مسلم را با کنیه هراء از اصحاب امام باقر(ع) و با کنیه هراء انصاریِ نحویِ کوفی از اصحاب امام درست گو(ع) دانسته میباشد.[۱۹] برخی عالمان رجال‌شناس مثل سید ابوالقاسم خویی در کتاب‌های خویش به چهار معاذ بن مسلم با لقب ها متفاوت به‌شکل مستقل اشاره کرده و معتقدند کلیه آن‌ها یکی‌از می باشند.[۲۰]
درباره عامل نامگذاری معاذ به هراء نقل شده که وی اهل هرات در خراسان،[۲۱] بازرگان[۲۲] و فروشنده پوشاک و البسه هروی[۲۳] در کوفه[۲۴] بود و به همین استدلال به وی هروی نیز گفته‌اند.[۲۵] بعضی منابع معاذ بن مسلم را با کنیه فراء نیز خوانده‌اند؛[۲۶] مامقانی یک کدام از فهمیدن وی با فراء را خطا دانسته میباشد.[۲۷] توده‌ای به هر دو کنیه اشاره کرده[۲۸] و هر دو گزینه را درست دانسته‌اند.[۲۹]
روحانی صدوق اعتقاد دارد که معاذ بن مسلم به عبارتی معاذ بن کثیر میباشد.[۳۰] شوشتری یکی از بودن آن‌ها را رد کرده و این نظر را دارد که در رجال برقی و رجال روضه خوان طوسی دو فرد محسوب گردیده‌اند؛ به‌سیرتکامل‌ای که ابن‌کثیر با لقب ها «بیّاع الکرابیس» و «بیّاع الاکسیه»، و ابن‌مسلم با لقب‌ها هراء و نحوی معرفی گردیده‌اند.[۳۱]
قبیله سرشناس
معاذ بن مسلم از طایفه آل‌ابی‌اساره دانسته گردیده[۳۲] که از فامیل‌های شناخته گردیده شیعه در کوفه بوده میباشد.[۳۳] نجاشی از بزرگان دانش رجال شیعه، وی و خاندانش را اهل ادب معرفی نموده است.[۳۴]
فرزندش حسین بن معاذ از اصحاب امام راست گو(ع)،[۳۵] امامی[۳۶] و ثقه[۳۷] دانسته گردیده و پسر عمویش محمد بن الحسن نیز از اصحاب امام باقر(ع) و امام درست گو(ع) شمرده شد‌ه‌است.[۳۸]
درگذشت
به نقل از برخی منابع تاریخی، معاذ بن مسلم در طی حکومت یزید بن عبدالملک چشم به جهان گشود.[۳۹] او در حین اقتدار برامکه در حکومت عباسی معاش میکرد و در سال ۱۸۷ق که برامکه قتل عام شدند، از جهان رفت.[۴۰] برخی منابع وفات اورا در سال ۱۹۰ق[۴۱] دانسته‌اند.
مذهب و وثاقت
معاذ بن مسلم را شیعه[۴۲] و فقیهی باتقوا[۴۳] قلمداد کرده‌اند و حتی اورده شده که از بزرگان شیعه،[۴۴] ثقه،[۴۵] جلیل القدر[۴۶] و از اشخاص ثنا گردیده امامیه[۴۷] میباشد.
عالمان رجالی در توثیق وی به روایتی که به‌شکل پرتکرار در منابع آمده، استناد کرده‌اند. این ماجرا، احاطه وی بر مبانی دینی و عقیدتی مذهب ها گوناگون اسلامی را علامت داده و امام درستگو(ع) نیز شیوه و سیره اورا گزینه تأیید قرار داده میباشد.[۴۸] و حتی‌در پاره‌ای از احادیث شبیه، به بخشش پست کردن امام راست گو(ع) بر وی اشاره گردیده‌است.[۴۹] مامقانی این قصه را دلیلی بر وثاقت معاذ دانسته میباشد.[۵۰] بیان شده که از این ماجرا اینگونه برداشت میگردد که امام درست گو(ع) اورا ثقه معرفی کرده و اذن اجتهاد و فتوا به وی داده میباشد.[۵۱]
نجاشی خیر‌صرفا بر وثاقت معاذ تصریح کرده، بلکه تمامی فامیل اورا از ثقات دانسته و اعتقاد دارد که هیچ رجال‌شناسی آنان را تضعیف نکرده میباشد.[۵۲] بعضا دیگر نیز اورا به‌خیال توثیق نجاشی و علامه حلی لایق توثیق دانسته[۵۳] و حتی عبارت کشی (و فی کشی ما یدلّ علی جلالة قدره)[۵۴] و نجاشی[۵۵] را نشانه بر جلالت قدر وی دانسته‌اند.
منزلت علمی
راوی حدیث
معاذ بن مسلم از راویان حدیث محسوب گردیده و نامش در بیش تر از سی توشه در سلسله روات روایات آمده میباشد.[۵۶] وی یک کدام از راویان نص امامت امام کاظم(ع) از امام درست گو(ع) میباشد.[۵۷] از او در مورد‌های شرعی زیرا نماز و حج و همینطور اجر خواندن قرآن و بعضا فضائل اخلاقی، ماجرا نقل گردیده‌است.[۵۸] احادیث وی در کتاب کافی، تهذیب و استبصار نیز آمده میباشد.[۵۹]
او از امام راستگو(ع)، عمار بن موسی ساباطی،[۶۰] عطا بن سائب و دیگرافراد[۶۱] داستان نقل کرده، و عده ای زیرا حسن بن علی بن فضال، حسین بن معاذ، عبدالله بن سنان،[۶۲] عبدالله بن مغیرة، معاویة بن وهب، ابوالفرج قمی، حمّاد بن أبی‌طلحة، حذیفة بن منصور، مرازم بن حکیم[۶۳] از وی داستان نقل کرده‌اند.
فقیه ادبیات عرب
معاذ بن مسلم را ادیب[۶۴] و حتی از پیشوایان دانش ادبیات عرب[۶۵] معرفی کرده‌اند و آورده شده که در دانش آشنایی قرائات سبعه نیز تبحر داشت.[۶۶]
آورده شده که او‌لین نفری بوده که دانش صرف را تشکیل داد[۶۷] به همین ادله به وی کنیه الصرفی نیز داده‌اند.[۶۸] با این اکنون تألیفی در این باره از وی گزارش نشده میباشد.[۶۹]
معاذ تالیف کننده کتاب‌های متعددی[۷۰] در دانش نحو[۷۱] و قرائات[۷۲] بوده که امروزه از آنان اثری وجود ندارد.[۷۳]
شعر سرا
معاذ بن مسلم را شعر سرا نیز دانسته‌اند[۷۴] و بعضا معتقدند که خبرها و اشعار متعددی از او نقل گردیده است.[۷۵] پاره‌ای از اشعار معاذ در قضیه دانش نحو بوده میباشد.[۷۶]
وی یکی‌از دوستان کمیت بن زید اسدی[۷۷] از شاعران پر رنگ شیعه بود. توصیه وی به کمیت و رعایت نکردن و به دردسر افتادن و زندانی شدنش در منابع رفلکس داشته میباشد.[۷۸] وی کمیت را شایسته ترینِ شاعران از اولیه تا انتها تیتر نموده است.[۷۹]
پانویس
تفاوت پذیرایی مراسم ترحیم خانوادگی و مراسمهای پرجمعیت