مجله خبری تشریفات

احقاق حق یا این که عفووبخشش؟
مطابق تحلیلی که مصباح یزدی فیلسوف کردار شیعه ارائه می‌نماید، در رفتار اسلامی هم بخشش و هم اِحقاق حق مقام ویژه‌ای دارا‌هستند و تعیین فی مابین این دو بستگی به موقعیت داراست. رحمت وقتی گرانبها میباشد که به تربیت و اصلاح شخص یا این که پرهیز از جراحت‌های بیشتر یاری دهد. در اینگونه مواقعی، سپری شد خیر‌فقط نماد بزرگواری، بلکه عاملی برای بیداری وجدان و تغییر‌و تحول اخلاق شخص متجاوز میباشد. ولی در مواقعی که عفو و بخشش سبب ساز جَری‌شدن ظالم، بسط ظلم، یا این که جراحت به بقیه افراد گردد، اسلام احقاق حق و حتی قصاص را سفارش می‌نماید. در غایت، عفو وبخشش و سپری شد، در‌حالتی که از روی اقتدار و برای رضای پروردگار باشد، قیمت بالاتری دارااست و نماد‌دهنده روح بلندمرتبه شخص میباشد، البته می بایست با حکمت و مصلحت همپا باشد تا تاثیر مثبتی بر شخص و جامعه پک پذیرایی ترحیم مشهد بگذارد.[۲۷]

امام علی(ع)[۲۸] رحمت را تا جایی پسندیده می‌شمارد که به آیین ضربه نزد یا این که توان حاکمیت اسلام را تضعیف نکند.[۲۹] همینطور در تعبیر و تفسیر دیگری روضه خوان اثر گذار از وی نقل می‌نماید: عفو وبخشش هراندازه که موجب اصلاح آدمِ کریم و مهربان میگردد، بشر فرومایه را فاسد می‌سازد.[۳۰]

آورده‌اند که صاحب و مالک اشتر از بازار کوفه عبور میکرد، یکی اشخاص بازاری اورا مضحک کرد و یک گلوله گِلی به قصد تحقیر به سوی وی پرتاب کرد، وی توجهی نکرد و به راهش خاطر نشان نمود. در‌این در میان کسی به آن بازاری اعلام‌کرد: وای بر تو! آیا فهمیدی که به طرف چه کسی گلوله را انداختی؟ خاطرنشان کرد: خیر. گفتند: بیچاره، وی صاحب اشتر صحابی امیر مؤمنان (علیه السّلام) بود، آن مرد به خویش لرزید، و پیرو صاحب و مالک رفت، تا از وی عذرخواهی نماید. زمانی که آمد مشاهده کرد وی وارد مسجد گردیده و سرگرم نماز میباشد. نمازش را که به پایان رسانید، آن مرد روی پاهای صاحب به‌زمین‌خورد و استارت به بوسیدن پاهای صاحب و مالک کرد، صاحب رو به آن مرد کرد و فرمود: این چه کاری میباشد؟ پهنا کرد، از کاری که کرده‌ام معذرت میخواهم صاحب اظهار‌کرد: چیزی وجود ندارد، به خداوند پیمان وارد مسجد نشدم مگر این که برای تو طلب مغفرت نمایم.

ورام بن ابی فراس حلی، دسته ورام، ۱۳۶۹ش، ص۱۹.

بخشش در سیره معصومان
در سیره نبی اکرم (ص) و سیره امامان موردها متعددی از مثال‌های عفو و بخشش و سپری شد وجود داراست. ازجمله:

فرستاده (ص) در جریان فتح مکه، تک تک معاندان خویش را که در حق وی و یارانش ظلم کرده بودند، عفو و بخشش نموده و فرمود: «اذهبوا فأنتم الطلقاء» (بروید که همه آزادید.)[۳۱]
بعد از نقطه پايان نزاع جمل، امام علی (ع) با معاندان خویش که علیه وی طغیان کرده بودند، با بلندمرتبه‌منشی و عفو و بخشش خلق و خوی کرد. وی فرمان دادند که فراریان پایین تعقیب نباشند، به اسیران و مجروحان آسیبی نرسد و حتی به آنها یاری خواهد شد. همینطور، اموالی که از سپاه معاند به غنیمت گرفته گردیده بود، به صاحبانش بازگردانده شد.[۳۲]
حر بن یزید ریاحی که منش را بر امام حسین(ع) بسته بود، در روز عاشورا توبه کرده و گزینه بخشش امام حسین(ع) قرار گرفت.[۳۳]
رحمت در حکمرانی
آموزه‌های فقاهتی حاکمان به بخشش و سپری شد عموم پیشنهاد کرده‌اند. در تعبیری، امام علی(ع) بخشش را زیبایی سیاست دانسته میباشد.[۳۴] در عهدنامه صاحب و مالک اشتر نیز امام علی (ع) به صاحب و مالک پیشنهاد می‌نماید: همان طور که دوست داراست خدا اورا ببخشد، وی نیز عموم را گزینه عفووبخشش خویش قرار دهد.[۳۵]

در ایران، رحمت محکومان در ضابطه پیش‌بینی شد‌ه‌است. در حایل ۱۱ اصل ۱۱۰ قانون اساسی کشور، عفو و بخشش یا این که تخفیف مجازات محکومین نزدیک به موازین اسلامی بعداز سفارش رییس قوه قضاییه، ازجمله اختیارات رهبری میباشد.[۳۶] در ایامی زیرا دهه فجر انقلاب اسلامی،[۳۷] عید باستانی،[۳۸] عید غدیر،[۳۹] عید فطر،[۴۰] عید قربان،[۴۱] عید مبعث،[۴۲] تولد رسول (ص)[۴۳] و نصفه شعبان[۴۴] تنی چند از محکومان دربرگیرنده اجرای این ضابطه میگردند.

احقاق حق یا این که عفووبخشش؟
مطابق تحلیلی که مصباح یزدی فیلسوف کردار شیعه ارائه می‌نماید، در رفتار اسلامی هم بخشش و هم اِحقاق حق مقام ویژه‌ای دارا‌هستند و تعیین فی مابین این دو بستگی به موقعیت داراست. رحمت وقتی گرانبها میباشد که به تربیت و اصلاح شخص یا این که پرهیز از جراحت‌های بیشتر یاری دهد. در اینگونه مواقعی، سپری شد خیر‌فقط نماد بزرگواری، بلکه عاملی برای بیداری وجدان و تغییر‌و تحول اخلاق شخص متجاوز میباشد. ولی در مواقعی که عفو و بخشش سبب ساز جَری‌شدن ظالم، بسط ظلم، یا این که جراحت به بقیه افراد گردد، اسلام احقاق حق و حتی قصاص را سفارش می‌نماید. در غایت، عفو وبخشش و سپری شد، در‌حالتی که از روی اقتدار و برای رضای پروردگار باشد، قیمت بالاتری دارااست و نماد‌دهنده روح بلندمرتبه شخص میباشد، البته می بایست با حکمت و مصلحت همپا باشد تا تاثیر مثبتی بر شخص و جامعه پک پذیرایی ترحیم مشهد بگذارد.[۲۷]

امام علی(ع)[۲۸] رحمت را تا جایی پسندیده می‌شمارد که به آیین ضربه نزد یا این که توان حاکمیت اسلام را تضعیف نکند.[۲۹] همینطور در تعبیر و تفسیر دیگری روضه خوان اثر گذار از وی نقل می‌نماید: عفو وبخشش هراندازه که موجب اصلاح آدمِ کریم و مهربان میگردد، بشر فرومایه را فاسد می‌سازد.[۳۰]

آورده‌اند که صاحب و مالک اشتر از بازار کوفه عبور میکرد، یکی اشخاص بازاری اورا مضحک کرد و یک گلوله گِلی به قصد تحقیر به سوی وی پرتاب کرد، وی توجهی نکرد و به راهش خاطر نشان نمود. در‌این در میان کسی به آن بازاری اعلام‌کرد: وای بر تو! آیا فهمیدی که به طرف چه کسی گلوله را انداختی؟ خاطرنشان کرد: خیر. گفتند: بیچاره، وی صاحب اشتر صحابی امیر مؤمنان (علیه السّلام) بود، آن مرد به خویش لرزید، و پیرو صاحب و مالک رفت، تا از وی عذرخواهی نماید. زمانی که آمد مشاهده کرد وی وارد مسجد گردیده و سرگرم نماز میباشد. نمازش را که به پایان رسانید، آن مرد روی پاهای صاحب به‌زمین‌خورد و استارت به بوسیدن پاهای صاحب و مالک کرد، صاحب رو به آن مرد کرد و فرمود: این چه کاری میباشد؟ پهنا کرد، از کاری که کرده‌ام معذرت میخواهم صاحب اظهار‌کرد: چیزی وجود ندارد، به خداوند پیمان وارد مسجد نشدم مگر این که برای تو طلب مغفرت نمایم.

ورام بن ابی فراس حلی، دسته ورام، ۱۳۶۹ش، ص۱۹.

بخشش در سیره معصومان
در سیره نبی اکرم (ص) و سیره امامان موردها متعددی از مثال‌های عفو و بخشش و سپری شد وجود داراست. ازجمله:

فرستاده (ص) در جریان فتح مکه، تک تک معاندان خویش را که در حق وی و یارانش ظلم کرده بودند، عفو و بخشش نموده و فرمود: «اذهبوا فأنتم الطلقاء» (بروید که همه آزادید.)[۳۱]
بعد از نقطه پايان نزاع جمل، امام علی (ع) با معاندان خویش که علیه وی طغیان کرده بودند، با بلندمرتبه‌منشی و عفو و بخشش خلق و خوی کرد. وی فرمان دادند که فراریان پایین تعقیب نباشند، به اسیران و مجروحان آسیبی نرسد و حتی به آنها یاری خواهد شد. همینطور، اموالی که از سپاه معاند به غنیمت گرفته گردیده بود، به صاحبانش بازگردانده شد.[۳۲]
حر بن یزید ریاحی که منش را بر امام حسین(ع) بسته بود، در روز عاشورا توبه کرده و گزینه بخشش امام حسین(ع) قرار گرفت.[۳۳]
رحمت در حکمرانی
آموزه‌های فقاهتی حاکمان به بخشش و سپری شد عموم پیشنهاد کرده‌اند. در تعبیری، امام علی(ع) بخشش را زیبایی سیاست دانسته میباشد.[۳۴] در عهدنامه صاحب و مالک اشتر نیز امام علی (ع) به صاحب و مالک پیشنهاد می‌نماید: همان طور که دوست داراست خدا اورا ببخشد، وی نیز عموم را گزینه عفووبخشش خویش قرار دهد.[۳۵]

در ایران، رحمت محکومان در ضابطه پیش‌بینی شد‌ه‌است. در حایل ۱۱ اصل ۱۱۰ قانون اساسی کشور، عفو و بخشش یا این که تخفیف مجازات محکومین نزدیک به موازین اسلامی بعداز سفارش رییس قوه قضاییه، ازجمله اختیارات رهبری میباشد.[۳۶] در ایامی زیرا دهه فجر انقلاب اسلامی،[۳۷] عید باستانی،[۳۸] عید غدیر،[۳۹] عید فطر،[۴۰] عید قربان،[۴۱] عید مبعث،[۴۲] تولد رسول (ص)[۴۳] و نصفه شعبان[۴۴] تنی چند از محکومان دربرگیرنده اجرای این ضابطه میگردند.