مجله خبری تشریفات

منار مسجد جامع سمنان داراي دو كتيبه بسيار اصلی به خط كوفي معقد يا برگدار پک پذیرایی ترحیم مشهد (گره دار) میباشد.
در هر دو كتيبه كه يكي مشمول آيات قرآن و يكي حاوي اسم باني سازه میباشد. كتيبه فوقاني كه با فاصلة يك نوار تزئيني در گلويي منار قراردارد آيه 32 سوره فصلت (سجده) را به گستردن ذيل در خویش جاي داده میباشد
كتيبه زيرين كه با اندكي مسافت از محاذي بام مسجد قراردارد. داراي متني به گستردن ذيل میباشد: “بسم الله فرمان ببناء هذه المناره الامير الجليل السيدا ابو حرب بختيار بن محمد مولي اميرالمؤمنين” چنين به حیث مي برسد كه كتيبه ها فارغ از طرح قبلي بر روي منار تشکیل شده و به همين جهت به دليل كمي جا دو كلمه از انتها آيه را جا انداخته اند.
تزئينات آجري
كار پیروزی خشت و نقش آن در تزئينات پيكر خارجي مسجد جامع سمنان را به وضوح مي قدرت در منار مسجد مشاهده كرد. اين منار همچون منارهاي قرن پنجم و ششم هجري بخصوص در بخش ها خراسان و قومس و اصفهان داراي بخشهاي متفاوت با تزئينات گوناگون مي باشد

نقوش هندسي، زيگزاگها و صليبها با ريزه كاري هاي دیدنی و چشمگير با پس و پيش گذاشتن آجرها القاء گردیده‌است كه از نگاه زيبايي در نهايت اعتبار میباشد و تناسبي كه بين اين بخش ها از حیث تزئينات و ارتفاع آنان در لحاظ گرفته گردیده حاكي از آشنايي كامل هنرمندان به اصول مرتبط با تعیین بعدها متناسب میباشد و همين سلیقه و اعتنا میباشد كه منار مسجد جامع سمنان را بصورت بكي از زيباترين اثر ها معماري قرن پنجم در آورده میباشد. نماي بخش تحتاني منار تا طول 7 متري در زير بناي همسایه نهفته میباشد و از نماي خارجي و تزئينات آن چيزي به دیده نمي خورد.

می اقتدار اذعان کرد ساختمان و منا مسجد جامع سمنان آنطور كه مشخص و معلوم میباشد از عمر متعددی برخوردار‌است و بعضا از مؤلفین حتی مجال ساختمان آن را به پیش از اسلام و یا این که قرن ها اول اسلامی میرسانند البته می بایست بگوییم كه به احتمال زیاد از فرصت حكومت سلاطین سلجوقی و قریب به اعتقادوباور در طی حكمرانی پادشاه سنجر پیكره و پوسته مهم مسجد ریخته شد‌ه‌است.

در قرن ها آن‌گاه به ویژه در طول حكومتهای تیموریان و صفویه و قاجاریه ملحقات و اجزای جدیدی به آن اضافه گردیده و یا این که برخی از قسمتهای مسجد گزینه بازسازی قرار گرفته میباشد.

مسجد جامع سمنان در سال ۱۳۷۸ با شماره تصویب ۲۳۲۵ به‌تیتر یکی‌از اثرها ملی کشور ایران به تصویب رسیده میباشد.

مسجد جامع اصفهان یا این که مسجد جامع یا این که مسجد آدینه (جمعه) که پک پذیرایی ترحیم مشهد مسجد عتیق اصفهان نیز نامیده می شـود، یکی‌از سابق ترین و مهم‌ترین مساجد کشور ایران و شهر اصفهان میباشد.

آن چه که از معماری مسجد جامع اصفهان بر مکان باقی مانده میباشد مرتبط با زمان خلفای عباسی تا فرصت دیلمیان و نیز سلجوقیان، ایلخانان، مظفریان و صفویان اسـت که هر مورد در تشکیل داد بخشی از آن سهم دار بوده اند. به جهت عنایت فوق العاده زیاد مسجد و نقش سیاسی و مذهبی آن، هر حکومتی، نصیب هایی را به بنای مسجد اضافه کرد تا بتواند از خـود یـادگاری جاودان درین سازه باقی بگذارد تا آیندگان را از معیار توان خویش باخبر سازد.

معماری مسجد جامع اصفهان
مسجد جامع اصفهان با گستره ای موازی با ۲۳۰۰ متر مربع، بلندمرتبه ترین مسجد جمهوری اسلامی ایران به‌حساب می‌آید.
بنای اول مسجد عتیق اصفهان همانند دیگر مساجد نخستین از برنامه ای مستطیل صورت تشکیل شـده که دارنده شبستان های ردیف دار در پیرامون حیاطی بلندمرتبه بوده میباشد.
در دورانهای آن‌گاه، مسجد به چهار ایوانی تبدیل شد؛ به این سیرتکامل فضای پیوسته و بی آلایش شبستانها و در بین سراها با ایوانها و دو گنبد از هم گسسته شد.
کلی تریـن نمـونـه تقارن را می قدرت در پلان مسجد جامع اصفهان و نحـوه قرارگیـری موادتشکیل دهنده ساختمانی در پیرامون تراس مرکزی روءیت کرد.
ایوانهای چهارگانه مسجد عتیق اصفهان در چهار جهت و در راءس اضلاع چهارگانه تراس که با تزیینهای کاشی کاری با مقرنس های متفاوت پوشیده شـده اسـت، تقارن را در نقشـه مسجد آرم می‌دهد.
مسجد جامع اصفهان مجموعاَ دارنده ۱۶ فضای شبستانی میباشد که در نقاط گوناگون آن محیط یک هسته مرکزی (میانسر) دور از هم شـده اند.
در دو سوی راست و چپ ورودی مهم مسجد با کاشی نوشته هایی به لهجه عربی و به شکلی قرینه وجود داراست.

امامزاده عبدالله شوشتر در بالای تپه‌ای در جنوب شهر شوشتر قراردارد و دارنده دیده‌انداز پک پذیرایی ترحیم مشهد بسیار زیبایی میباشد. ساختمان مهم آن از به روزگار سلجوقی و به سال ۶۲۹ هجری قمری نسبت می دهند. این حرم محل دفن یکی فرزندان امام زین‌العابدین (ع) میباشد. بارگاه آن در طی ناصر الدین پادشاه قاجار به و به سال ۱۲۲۸ شمسی به مدل اواخر زمان صفوی ساخته شد. گچ‌بریهای باطن سازه به مدل قاجار میباشد. گنبد امامزاده عبدالله شوشتر به طرز گنبدسازی حیطه، از نوع رک مضرس میباشد. طول تراس ورودی سازه خیر متر و عمق آن پنج متر میباشد.
آستان با شکوه امامزاده عبداللّه (علیه السلام) در جنوب شهر شوشتر خیابان طالقانی، بر فراز تپه ای واقع گردیده‌است و پیرامون آنرا گورستانی قدیمی فراگرفته میباشد که ورودی آن در نمای شمالی سازه جای‌دارد عبارت از سردر بلندی میباشد که در دوسوی آن دو مناره با تزیینات کاشی و نقش هندسی قرارگرفته میباشد بعداز تراس باگذشتن از یک درب چوبی که دارنده کتیبه «شغل غیب الله فی تاریخ سنه خمس وثلاثین بعدالالف ۱۰۳۵هـ.ق » میباشد به درون اتاقی که در قبال بقعه جای دارد وارد میشود سقف گنبدی صورت آن، بر روی قاعده چهار ضلعی که در ابتدا به هشت ضلعی تبدیل گردیده قراردارد تحت سقف با گچبری و نگارگری های گل و بوته و اسلیمی مرتبط با زمان قاجار زینت گردیده است بارگاه برنجی آن از شاهکارهای مجال ناصرالدین فرمانروا قاجار و سال ۱۲۷۰ هـ.ق میباشد
توصیفات فرنگی سازه:
وبسایت پلان سازه مساحتی نزدیک به ۴۰۰۰ متر داراست و مساحت خویش سازه نزدیک به ……. در ظلع شرقی نمای فرنگی عمارت از شمال به جنوب نخست اساس مکعبی صورت ردیف مناره میباشد که به طور محور مکعبی صورت از قطعات سنگ تمیز تراش ایجاد شده است بعد از آن یک کثیرالاظلاع شش ظلعی میباشد که محور دیگر ردیف میباشد و بر مکعب اولیه قراردارد و بعداز آن نیم دایره ای میباشد که بر آن ردیف مدور جرز جای‌دارد و همه از سنگ منزه تراش تاسیس شده است و بر روی برخی از آن ها کتیبه هایی حجاری گردیده است . این بنای سنگی با انحنای به عمق ۲۰/۳ متر به یک دهانه طاق رومی ر ظلع شرقی می رسد بدنه داخلی تاق به دنباله قطعات سنگی ردیف کناری و بخش شمالی آن با سنگ تمیز تراش تزیین گردیده‌است طول تاق به حدود ۶ متر می‌رسد.
در ظلع شرقی سازه پس ازبالا رفتن از ۹ پله به پله های مهم سازه که به بام ختم می گردد میرسیم پس از دو انحنا وشکست و به ارتفاع به طور تقریب ۳ متر که به عبارتی دیوار سازه هستند به دیوار نسبتا حقیقت میرسیم درین دیوار؛ از درون اتاق بارگاه مطهر پنجره ای فلزی و مشبک به خارج وجود دارااست که بعد ها آن ۵/۱*۱متر می‌باشد
در ظلع جنوبی بقاع صرفا یک حیاط کوتاه با پهنا ۴ متر وجود دارااست که با قطعات سنگ تراش و آجرساخته گردیده است در دو سوی این تراس یک اتاق و یک تاق نما وجود داراست.

بازاری خطی میباشد که در جهت طولی رویش نموده است و فضاهای همگانی پک پذیرایی ترحیم مشهد را در دو سوی خویش جا داده میباشد.
تمامی فضاهای بازار کرمانشاه با هم مرتبط بوده اند و در دو طرف راهرو های خطی معماری این بازار را صورت داده اند
تکوین این راهروها سبب ساز این گردیده است که ضمن نگهداری رابطه فضاهای مهم و فرعی با یکدیگر مسیر طولی بازار نیز محافظت گردیده‌است
ریتم تکان صورت گنبدی و منحنی در سقف بازار به واسطه نوگیرهای دایره ای صورت از نقاط نظم معماری بازار کاشان به‌حساب می‌آید
وجود کاروانسراهایی در سوا رسته اساسی که موجب ساخت‌و‌ساز همجواری کار های سازگار در دادو ستد بازار گردیده‌است از انسجام و یکپارچگی اقتصادی بازار خبر میدهد.

موادسازنده و فضاهای بازار کرمانشاه
راسته بازار های دارای شهرت تیم عبارتند از:
بازار بزازها، بازار صندوق سازها، بازار بنکدارها، بازار آهنگرها، بازار زرگرها، بازارحوری آباد، بازار کلوچه پزها، بازارحلبی سازها، بازارصحاف ها، بازارمسگرها، بازار توپخانه و …

حجره های بنا شده در بازار کرمانشاه در طبقه همکف نقش یک مغازه را داشتند که در آن ها محصول عرضه میشد. در حالی که حجره های طبقه فوقانی بیشتر تحت عنوان دفتر یا این که فضای اداری تجارتخانه آیتم بهره‌برداری قرار می گرفت و در تحت حجره هایی که از سطح معبر فراتر بودند انبار می ساختند.
قیصریه عمادالدوله که در راسته بازار صندوق سازها قرار داشت دفتر کار صنعتگران و پیشه وران کارهایی دقیق مانند بزازان، عشق و علاقه بندان، گوهریان و…بوده میباشد
از سرا یا این که کاروانسرای های کهن بازار کرمانشاه میتوان به سرای نماینده قانونی الدوله، سرای جدید، سرای خرمافروش ها و سرای اصفهانی ها اشاره نمود که هنوز هم ما‌نده میباشد.
مساجد بازار عبارتند از مسجد جامع، عماد الدوله، نتیجه مهدوی و بنکدارها.

تزئینات گنبدخانه دربرگیرنده: محراب با کتیبه های گچبری مورد پک پذیرایی ترحیم مشهد اخرایی، نقوش هندسی با آجرهای لعاب دار، کتیبه هـای گچبری قضیه آبی رنگ که گرداگرد هشت ضلعی گنبدخانه چرخیده، لچکیهای نگارگری گردیده (گل و برگ)، مقرنس های گچبری بـا نقـوش آبی‌رنگ و اخرایی و خیشخانها (نورگیر و تهویه هوا) میباشد.
با اعتنا به کتیبه جان دار در محراب مسجد کاشان، این تزئینات مرتبط با بعداز ز‌لزله سال ۱۱۹۲ ه.ق کاشان یعنی سال ۱۲۰۷ ه.ق (زمان زندیه) و حکومت عبدالرزاق خان حکم کننده وقت کاشان می‌باشد.
محراب زندیه دارنده کتیبه های گچبری قضیه آبی رنگ و گچبریهای معدود پر رنگ با نقوش گل و برگ در نزدیکی کتیبه میانی و کاشی های شش ضلعی آبی رنگ سیاه در زیر محراب میباشد.
کل کتیبه های محراب مسجد جامع کاشان به خط ثلث در مورد آبی‌رنگ جاری ساختن گردیده‌است.
شبستان سابق مسجد کاشان (شبستان شمال غرب اولیه) در یک طبقه و از ۲۸ ردیف تشکیل‌شده میباشد و مساحتی حدود ۸۱۳ مترمربع و دو محراب دارااست.
محراب سلجوقی در دهانه دوم شبستان قراردارد و در سقف شبستان فرورفته میباشد که در زمان ای آن را تغییر تحول جهت داده و محراب دیگری با زاویه گوناگون، روی آن بناکرده اند و محراب دوم، در دهانه ششم شبستان و در نیم هشتی دارنده مقرنس بندی، همجواری صحن مسجد قرار دارد و محراب با گچ پرشده میباشد.
شبستان شمال غرب دوم (فصل تابستان نشین و فصل‌زمستان نشین) با راهرویی از شبستان دیرین غیر وابسته گردیده و با ۲۴ ردیف و مساحت ۵۰۰ مترمربع، در دوطبقه بناشده میباشد.
محراب شبستان فصل تابستان نشین، در دهانه اولیه شبستان واقع شد‌ه‌است البته این محراب بسیار خرد میباشد و فقطً به جهت ماهیت شبستان و اقامه نماز می قدرت آن را تحت عنوان محراب شبستان معرفی کرد.
در شبستان فصل زمستان نشین محرابی با فرورفتگی و مقرنس بندی وجوددارد که در دهانه دوم شبستان فصل‌زمستان نشین میباشد
مسجد جامع کاشان دارنده سه شبستان، دو شبستان در ضلع شمال غربی که یکی آن ها دو طبقه میباشد و یک شبستان خرد در ضلع جنوبی میباشد.
مسجد کاشان دارنده تعدادی شبستان میباشد که شبستان اساسی در جوار گنبدخانه و ضلع شمال مسجد با جهت شمالی جنوبی واقع میباشد.
این شبستان دارنده ۲ محـراب اسـت کـه محـراب مهم در بخش غربی شبستان جای دارد.
محراب دیگر مسجد جامع کاشان در امتداد محراب مهم و دو سال پس از تخریب مسجد در تاثیر زمین لرزه سال ۱۱۹۲ ه.ق، تاسیس شده است.
محراب مهم مسجد کاشان گچ بری مسجد جامع کاشـان در ضـلع غربی شبستان شمالی مسجد قـرار دارااست.
محراب دارنده قوس گشنیزی سه برگی میباشد که گچبریهای پر رنگ با نقوش اسلیمی گل و برگ و دهان اژدری آژده کاری گردیده، به یار رنگهای آبی‌رنگ و اخرایی در دورنما نقوش، در بخش طاقنمای فوقانی و لچکی، خطوط در هم تنیده گردیده به یار و همدم برگهای آژده کاری گردیده در پیشانی طاقنما یفوقانی، کتیبه قرآنی پر رنگ (آیه ۹ سوره آدینه) به خط ثلث در قوس طاقنمای فوقانی و نقش گشنیز سه برگی تکرار شونده به یار و همدم برگهای رخنه‌ دار و دورنما رنگی آبی رنگ و اخرایی در لبه طاقنمای تحتانی میباشد.
با ریزش محراب در نصیب پیشانی طاقنمای فوقانی و قوس طاقنمای محراب، لایه ی زیرین گچبری محراب نمایان گردیده است که در آن کتیبه آبی‌رنگ به یار رنگهای مشکی و قرمز‌رنگ و زوار سبز رنگ، مشاهده میشود.
همینطور با آواربرداری از پشت بام شبستان، محرابی دیگر در پایین محـراب نمایـان شد. این محراب اول مسجد جامع کاشان میباشد که هم‌زمان با تاسیس شبستان سازه گردیده‌است.
محراب مسجد کاشان دارنده پوشش گچی بی آلایش بـه همـراه کتیبـه آبی‌رنگ در لبه محراب و نقوش دکوری هندسی و گیاهی با رنگ های آبی‌رنگ، قرمز رنگ، سبز معدود رنگ، سبز برجسته و سیاه میباشد.
به جهت مداقه مسجد جامع کاشان، شناسایی رنگهای به عمل رفته در تزیینات گچبری های آن که در دو عصر متفاوت انجام شده و مداقه دسترسی به مواد و مصالح را در دو عصر تاریخی نشانه می‌دهد، ضروری به لحاظ می‌رسد.
مناره مسجدجامع کاشان در شمال شرقی صحن مسجد واقع گردیده، هیبت کلی مناره به صورت مخروط و سطح دوران آن دایره میباشد. البته یافتن هندسه ظریف اساس و اندازه قطر آن به باعث محدود بودن مبنا در فضاهای غیرقابل دسترس، مشقت بار میباشد و به جستجو باستان شناسی نیاز دارااست
نصیب در دسترس و قابل مشاهده مبنا نماد می‌دهد که‌این مناره در ذیل ترین بخش دارنده قطری بیش تر از ۴۶۰ سانتی متر میباشد و این اندازه با ارتقاء طول، کاهش می‌یابد.
این مناره دربرگیرنده چهار قسمت مهم پی ، محور ، ساقه و سرپوش و میباشد و پوستهای آجری ، نمای این موسسه را تشکیل میدهد.
در حین مرمتها و لایه برداریهای اخیر در لایه زیرین محراب اساسی بنا شده در شبستان شمالی، تزئینات، بقایای رنگ و یک سری قطعه خشت کشف شد.

مسجد جامع اصفهان یا این که مسجد جامع یا این که مسجد آدینه (جمعه) که مسجد پک پذیرایی ترحیم مشهد عتیق اصفهان نیز نامیده می شـود، یکی‌از سابق ترین و مهم‌ترین مساجد کشور ایران و شهر اصفهان میباشد.

مسجد جامع اصفهان
آن چه که از معماری مسجد جامع اصفهان بر مکان باقی مانده میباشد مرتبط با زمان خلفای عباسی تا فرصت دیلمیان و نیز سلجوقیان، ایلخانان، مظفریان و صفویان اسـت که هر مورد در تشکیل داد بخشی از آن سهم دار بوده اند. به جهت عنایت فوق العاده زیاد مسجد و نقش سیاسی و مذهبی آن، هر حکومتی، نصیب هایی را به بنای مسجد اضافه کرد تا بتواند از خـود یـادگاری جاودان درین سازه باقی بگذارد تا آیندگان را از معیار توان خویش باخبر سازد.

معماری مسجد جامع اصفهان
مسجد جامع اصفهان با گستره ای موازی با ۲۳۰۰ متر مربع، بلندمرتبه ترین مسجد جمهوری اسلامی ایران به‌حساب می‌آید.
بنای اول مسجد عتیق اصفهان همانند دیگر مساجد نخستین از برنامه ای مستطیل صورت تشکیل شـده که دارنده شبستان های ردیف دار در پیرامون حیاطی بلندمرتبه بوده میباشد.
در دورانهای آن‌گاه، مسجد به چهار ایوانی تبدیل شد؛ به این سیرتکامل فضای پیوسته و بی آلایش شبستانها و در بین سراها با ایوانها و دو گنبد از هم گسسته شد.
کلی تریـن نمـونـه تقارن را می قدرت در پلان مسجد جامع اصفهان و نحـوه قرارگیـری موادتشکیل دهنده ساختمانی در پیرامون تراس مرکزی روءیت کرد.
ایوانهای چهارگانه مسجد عتیق اصفهان در چهار جهت و در راءس اضلاع چهارگانه تراس که با تزیینهای کاشی کاری با مقرنس های متفاوت پوشیده شـده اسـت، تقارن را در نقشـه مسجد آرم می‌دهد.
مسجد جامع اصفهان مجموعاَ دارنده ۱۶ فضای شبستانی میباشد که در نقاط گوناگون آن محیط یک هسته مرکزی (میانسر) دور از هم شـده اند.
در دو سوی راست و چپ ورودی مهم مسجد با کاشی نوشته هایی به لهجه عربی و به شکلی قرینه وجود داراست.
در سـمـت چـپ ورودی، شبستان مظفری یا این که به عبارتی کتابخانه چشم می شـود که دارنده تقارن بی نقص در پلان میباشد.
دراین جا ستونهای گرد تر و تمیز به علامت های چلیپایی با آجرکاریهای پررنگ که همانا سـاده شـده گردونه مهر و نمادی از خورشید فروزنده فقیه تاب میباشد، در پلان پیرایش یافته اند.
شبستان صفوی دارنده دو سیمای مختلف از نظر معماری میباشد؛ در حدود دو سـوم گوشه و کنار را شبستان چهل ستونی و باقی‌مانده را قوسهای بلند با دهانههای تعالی شـکل می‌دهد.
این شبستان، بنا ای ظریف و دهانهای پهناور داراست، شبستان دارنده پلان مربع صورت میباشد و با اعتنا بدین که هفت دهانه طاق و چشمه در هر ضلع آن می باشد، محراب آن طبق سنتها و قوانین معماری می بایست در دهانه وسطی یعنی در دهانه چهارم یا این که بر روی اساس شبستان در نصیب انتهایی قرار داشته باشـد.
در‌این شبستان، امروزه صرفا یک فرورفتگی طاقچه مانند در محل محراب قراردارد

تزیینات مسجد حکیم
سردر شمالی مسجد حکیم اصفهان با گونه های کاشیکاری و آجرکاری و دو پک پذیرایی ترحیم مشهد رتبه در دو طرف، تراس کوچکی به پهنا مدخل با پیاده سازی قشنگ، در بالای در ورودی دارااست که به حجرهای خط مش می یابد ودارای گروه تزییناتی زیرا آیه‌ها قرآن، حدیث فرستاده(ص)، اسم بانی و تاریخ استارت میباشد.
سردر شرقی مسجد حکیم به صورت پنج ضلعی، با دو درجه در دو طرف، کتیبه ای با اشعار فارسی، مقرنس کاری در قوسِ سردر، و دو پشت بغل مزین به خط بنّاییِ کاشیکاری گردیده است.
سردر غربی با مقرنس گچی معمولی در قوس، در انتهای کوچهای بنبست جای دارد و در حدود در جورجیر میباشد که صحن گران قدر آن از شمال به ایوانی تعالی و رفیع با دو راهرو در طرفین محصور شد‌ه‌است و که با آجرکاری معمولی تزیین گردیده است.
در بالای حجره دو پشت بغل و در قوسِ حیاط، مقرنس با پوشش کاشکاری مَعْقَلی مشاهده می شود.
هر نقطه شبستان ذیل گنبد مسجد با اسماء الله، محمد (ص) و علی (ع) تزیین گردیده و محراب آن والا ترین و زیباترین محراب مسجد حکیم میباشد که از تزیینات کتیبه های خاصی شامل است.
سرتاسر شبستان جنوب شرقی مسجد نیز از تزیینات سنگ تراشی و آجرکاری شامل است.
همینطور شبستان جنوب غربی نیز با حاشیه ها کاشی کاری مزین شده و بر محراب آن حدیثی از نبی قابل مشاهده میباشد.
فضای کوچکتر شبستان زمستانی مسجد حکیم اصفهان با رنگ بندی متعدد در کاشیکاری محراب، یکی از دیگر از قسمت های مسجد میباشد.
کاشی کاری با اشعار فارسی و معنی و مفهوم مذهبی حیاط شمالی مسجد را تا سقف آن دربر میگیرد.

مسجد حکیم اصفهان به جهت قرارگیری در شهر تاریخی اصفهان از قیمت بخش اعظمی شامل است که‌این مسجد دارنده کتیبه های قرآنی و دکوری می باشد. در مسجد حکیم بر روی کاشی کاری از نقوش هندسی یاور با اشکال خطوط بنایی به تزیینات صورت متفاوتی بخشیده میباشد.

اکثر کتیبه های این سازه با مخلوط های متعدد و متنوعی از خط بنایی بی آلایش و معقلی و لغات « الله ، محمد و علی » اعمال و گردیده اند. کتیبه های قرآنی و اسماء خداوندی و روایات نبوی بکار رفته میباشد. تجلی اسم حضرت علی(ع) در کاشی کاری این سازه، زیبایی و احساس شیخ خاصی به فضای مسجد حکیم داده میباشد. بیشترین رنگ مستعمل بر روی کاشی ها رنگ لاجوردی با خطوط سپید میباشد که وضعیت عرفانی به عابد منتقل می نماید.

این میدانها که به توکل نیز دارای شهرت بودند، به غیر از میدانهای برون شهری پک پذیرایی ترحیم مشهد و بخش اعظمی از میدانهای نظامی و تجاری بقیه میدانها نیز کمابیش از جنبه ی ارتباطی بهره مند بودند و اکثر زمان ها در محل تقاطع با کنار منش های اساسی شهری قرار داشتند.

لینک ارگانیک میدان های پر اسم و رسم کشور ایران با بقیه فضاها و موادتشکیل دهنده شهری تحقیق بعضی از مختصات میدانها در‌این نوشتار به سبب ساز کارکرد ارتباطی آنان تحت عنوان یک کامل ارتباطی و شهری ایفا میگیرد، ولی همانطور که بازارها در کنار کارکرد ارتباطی، دارنده کارکردهای اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی نیز بودند، بیشتر میدانها هم در کنار کارکرد و نقش ارتباطی، قضیه و فضایی برای جاری ساختن برخی از فعالیتهای اصلی اجتماعی و شهری بودند ، که‌این دستور نظم هندسی را در بافت میدان ساخت و ساز می‌کرد.

با تحقیق سیر دگرگونی میدان های دارای اسم و رسم کشور ایران به‌این فیض می رسیم در پیشین شهرها یک مرکزیت به اسم میدان داشته اند، ولی به ندرت و با گذر مجال این میدان ها جزئی از بافت شهری گردیده اند و الگوهای شعاعی به فضای فضا میدان داده اند. معماری میدان با اعتنا به پیاده سازی خیابانهای منظم و خطی به یک دیگر وصل گردیده اند انجام یافته میباشد. در میدانهای کنونی شاهد روءیت کرد و منظره گشوده در نزدیکی میدانها هستیم، همت و کاربری میادین در گذر فرصت تغییر تحول اصلی پیدا کرد و از یک الگوی رفتاری فرهنگی اجتماعی به یک الگوی ترافیکی تبدیل شد.

مسجد خاص ترین، خالص ترین، آرمانی ترین و محتوا گراترین مورد معماری پک پذیرایی ترحیم مشهد کشورهای اسلامی میباشد. اصالت دادن به زمینه ، مفاهیم و اساس های معنایی نوشته شده در بطن اصول و ایده های اسلام ضرورتی اصلی میباشد. متاسفانه غفلت از این ضروریات ، امروزه در پیاده سازی مسجد به طور گرایشی مزمن در امده میباشد ، پیاده سازی مسجد امروزی در کشور‌ایران یعنی به عبارتی ” مصداق گرایی افراطی” اعتنا به مصداقی خاص و سرهم بندی یک‌سری عنصر و کالبد شناخته گردیده‌است.

معماری مسجد پیاده سازی گردیده به مدل امروزی در کشورهای مسلمان نشین و بویژه در کشور ایران دستخوش تحولات اکثری گردیده‌است تا جایی که مدل های معماری که برای سده های اکثری با توفیق، پاسخگوی نیازهای دولت ها قبلی بوده میباشد، در اکثر مواقع به کناری گذاشته گردیده و بجای آن آمیزه ای از مدل امروزی و مدل کلاسیک نشسته میباشد.

ایده برای پیاده سازی معماری مسجد با این رویکردهای نو الگوهای پیشین را تماما در هم ریخته و تمایل هایی عمدتا متأثر از مدل امروزی و تا حدی کارکردگرا را پدیدار تشکیل داد که گاه برای ظواهر سازی فقط قالب ای از جلوه های معماری سنتی را با خویش دارااست. این رویکردهای جدید ذیل تأثیر مدرسه امروزی ، تداوم معماری الگویی را به مشی گذشته با سؤال های مهم مواجه ایجاد کرد.

این تمایل با جنبه های برنده کارکردگرایی ، تعیین مصالح تازه ( و بلکه مختلف مانند سنگ در قبال خشت ) ، و در فیض بکارگیری هیبت های نو ، ظواهر معماری روز را تماما تغییر تحول بخشید و بتدریج با میل هایی مانند تاسی از مدل نئوکلاسیک ، فرایند جدید ای را در کشور ایران به منش انداخته این مراحل.. یکی تحولات عمده ، مدل پست مدرنیست به معماری پیش از اسلام در زمانه پهلوی نخستین و نیز رجعت پست مدرنیستی با میل بیشتر در زمانه پهلوی دوم بود.

در سالیان آغازین انقلاب اسلامی روش به طرز معماری سنتی تشدید گردیده و بعدها وسیعتری به خویش گرفت، این معماری به هیچ یک از رغبت های گذشته معماری، پایبندی در خویش حس نکرده و با واکنش گزینشی در تعیین هیبت ، محیط ، بنا و نظایر آن محور گذار مدل التقاطی گردیده‌است. این معماری غالبا مدل و یا این که میل بخصوصی را به همدم نداشته ، و بخش های آیتم عشق خویش را از هر کجا گرد آورده و در پوسته مسجد معاصر عرضه می نماید.

مبرهن میباشد که در پیاده سازی معماری مسجد اهل ایران و فضاهای فرهنگی پایبندی بیشتری به جنبه های سمبلیک و نمادین معماری سنتی و پیشین براق مسجد سازی چشم گردد . به کارگیری از نقشه هشت ضلعی ذیل تأثیر قبه الصخره در بیت المقدس ، به کارگیری بیجا از عنصرها سمبلیک مانند گنبد و مناره ( عموما بصورت دوتایی )، بکارگیری کاشی کاری، گچبری و بعضی مواد تازه تری مانند سفال در آرایه های نمای داخلی و نمای فرنگی سازه و نیز تجدید حیث اصلی در استعمال عملکردهای متفاوت و متنوع تری نسبت به پیشین مسجدسازی در زمانه قبل از انقلاب و … را می اقتدار برای مثال این تغییرات اسم موفقیت .

همینطور حذف بدون نقص گنبد منزل و جایگزینی الگوی شبستان چهار ستونی و نیز چهل ردیف ، حذف الگوی چهار ایوانی ، محو شدن الگوهای دیگری مانند میانسرا ( تراس ) بعنوان فضای سرگشاده و آزاد آن ، جابجایی آبگینه به وضوخانه آن هم بیشتر در ذیل زمین مسجد ( یا این که به عبارتی حوزه فضای خدماتی )، مثلا تحولاتی میباشد که در کالبد و فضای مسجد پدیدار گردیده‌است.

گرچه معماری امروز از جهاتی مبتلا راحت انگاری مفرط گردیده و دارنده مشکل‌ها بیشماری میباشد، معماری مسجد و فضاهای فرهنگی نیز از این دست تعرضات مصون نمانده اند. در کنار این تغییرات محتوم و نا گزیر ، گاه ابداعات بی بها و بی مایه ای مانند استعمال از عنصرها سمبلیک در چیدمان داخلی مسجد اهل ایران نیز در مساجد امروزی جمهوری اسلامی ایران مشاهده می شود. از آن گزاره می شود به به کارگیری بی آیتم از گنبد و گلدسته در مساجد آنهم بشكل كاذب و به طور کامل ابتدایی اشاره کرد.

از زیباترین جلوه های معماری اسلامی اهل ایران در مساجد و دیگر ابنیه ی مذهبی گنبد میباشد.
تزیینات داخلی گنبد غالباً با موتیف های خورشید و ستارگان همدم میباشد که پک پذیرایی ترحیم مشهد در راستای تداعی قوس و گنبد عرش است.
به کار گیری از نورگیر در رأس گنبد نیز به‌این معنی عمر و اعتبار بیشتری بخشیده میباشد.
در حیاط جنوبی مسجد سيد اصفهان پیرامون سطح درونی نیم گنبد با اسلیمی های چشمگیری پوشیده گردیده در حالی که کتیبه های روی ساقه گنبد دربردارنده آیه ها مقدسی به خط ثلث بوده و به آن جلوه ای خاص داده میباشد.
سطح درونی گنبد در تراس شمالی با گونه های هندسی و گیاهی، اسلیمی و شمسه پوشیده گردیده و نورگیر مرکزی نیز بر معنویت گوشه و کنار افزوده میباشد.
سطح داخلی گنبد و نیم گنبد در رواق ها شبستانها و مجالس با خشت کاری و کاشی کاری مزین گردیده البته در مدارس صرفا گچبری های بی آلایش مشهود است.
در سردرها نیز، سطح نیم گنبد از مقرنس های گچبری و کاشی کاری پوشیده گردیده است.
مسجد سید دارنده گنبدی خرد میباشد که بالای حرم ی مرحوم حاج سید قرار گرفته میباشد. در سطح درونی گنبد منزل این حرم که بارگاه در آن جای‌دارد مقرنسی به طور شمسه با نورگیری در اواسط آن به چشم میخورد.
این مقرنس دربرگیرنده گچبری مذهبی میباشد که تلفیقی از آیینه کاری و نگارگری در بعضی از بخش های آن به فعالیت رفته میباشد.
در سطح بیرونی روشنایی گیر، گنبد خرد فیروزه ای رنگی به طور کلاه خارجی پنجره داری برافرشته گردیده اشت که صرفا گنبد مسجد سید میباشد.
مسجد سيد اصفهان دارنده حیاطی گران قدر و مربع صورت میباشد که پیرامون آن چهار اتاق گرانقدر قرار گرفته اند که به ایوان اندرونی گشوده گردیده و هم زیرا دو شبستان و دو منزلت راهنمایی از آنان منفعت گیری می گردد.
هم اینگونه دو مکتب، حجره های طلاب علم ها فقاهتی، دو مهتابی که در اسپرهای دور و اطراف آنان با خط بنائی لغات و اشعاری نوشته اند و آرامگاه در نزدیکی تراس این مسجد به دیده می‌خورند.
دورتا به دور پیشانی ایوانها کتیبه ای سپید به خط ثلث بر مسئله آبی رنگ با نقوش گیاهی تلفیقی و اسلیمی قرار گرفته میباشد.
کادر میانی، هم زیرا کمربندی این موادسازنده را به هم متصل کرده است که در ساعت‌ها گوناگون روز اکران نور و روشنایی بر آن جلوه ای دیده گیر می‌یابد.
صحن مسجد سيد اصفهان مربع صورت و دارنده چهار تراس میباشد.
در اواسط تراس فواره زیبایی تشکیل‌شده که دو سنگاب داراست. مصالح عمدتاً خشت و گچ بوده و کاشی کاری در درون مسجد و نماهای فرنگی درها دیده می شود.
محراب تراس جنوبی مسجد سید در نوع خویش بی سابقه میباشد. سه قطعه گرانقدر کاشی هفت رنگ نقش پررنگ در کنار یکدیگر، در فرورفتگی سه ضلعی دیوار قرار گرفته و مقرنس پیشانی بالای این کاشی کاری به همپا پیچ و دو لیوان آب حجاری گردیده ، طاق نمایی را به وجودآورده اند.
این طاق نما به صورت قوسی نیزه دار بوده و از کاشی هفت رنگ ایجاد شده است.
منبر پنج پله ای بلندمرتبه متحرکی در مسجد سید جای‌دارد که از چوب تشکیل شده و بدنه کناری آن منبت کاری شده و کناره آن به نقش هندسی پررنگ ای تروتمیز گردیده‌است.
بدنه کناری منبر مسجد سيد اصفهان به مربع های هم اندازه تقسیم گردیده و در آن‌ها هماننقوش به رنگ های قهوه ای و رنگ زرد کدر تکرار میگردد بین مربع ها صورت های هندسی به به عبارتی رنگ ها به اضافه قهوه ای پر‌نور؛ و در کناره های مربع ها نقاط سپید رنگی تکرار میشوند. پشت منبر و سطح های عمودی پله ها نیز به عبارتی نقوش، البته سوای مربع ها، به عمل رفته اند.
این منبر سایه بانی ندارد و پله انتها آن دو دست گیر و پشتی داراست که مشابه یک صندلی میباشد . پشتی چوبی آن منبت قوس داری میباشد که ریتم خاصی در تزیین ضلع فرنگی آن تکرار گردیده است.
گر چه مسجد سید نیز مانند اکثر اوقات مساجد جمهوری اسلامی ایران اصولا دارنده ساختمانی چهار ایوانی میباشد، البته به خیال وجود مکتب در جهات شرقی و غربی حباط، هر چهار حیاط مسجد در جهات شمال و جنوب حباط قرار گرفته اند.
سه عدد در شمال کنار هم، که مطرح ترین آن‌ها حیاط میانی میباشد و دیگری با دو مجلس در سمت جنوب قرار گرفته میباشد که روبرو و متساوی ی تراس بزرنگ شمالی میباشد.
دو مجلس تراس جنوبی با راهرویی به هم متصل گردیده اند. نصیب زیر دیوار قبله، در‌این ابوات دارنده حجاری بی آلایش سوای نقشی میباشد.
سه تراس شمالی نیز با راهروی قوس داری به هم متصل گردیده و از ازاره تا بالا با کاشی هفت رنگ پوشیده گردیده اند.
حیاط جنوبی مسجد سید دارنده سه محراب میباشد و هر مورد از مجلس های آن نیز سه محراب دارا هستند. با شکوه ترین بخش این مسجد که در تناسب و حسن منظر و زیبایی ممتاز و بی سابقه میباشد، حیاط جنوبی آن میباشد.
مسجد سيد اصفهان دارنده چهار در ورودی میباشد که اینک یکی‌از آن‌ها درب شمال غربی بسته میباشد.
ساعت تبارک مسجد سید که در اصفهان آوازه دارااست، بالای حیاط جنوبی قرار گرفته میباشد.
در قبلی در ضلع شمال غربی مسجد سيد سقاخانه ای واقع گردیده بود که فعلا روی آن پوشانده گردیده است. عمده تزیینات این بخش کاشی کاری میباشد و جزئی از نمای غربی خارج سازه میباشد که با بخش شرقی نمای مسجد همخوانی داراست.