مجله خبری تشریفات

اسلام در ایالات متحده
جمعیت
درباره تعداد مسلمان‌ها ایالات متحده اختلاف لحاظ وجود دارااست بعضا تعداد آنها را حدود ۲ تا ۳ میلیون برآورد کرده‌اند.[۶] ولی این در حالی میباشد که بعضا منابع دیگر این تقریب‌ها را مردود دانسته‌اند[۷] و تعداد مسلمان‌ها ایالات متحده را در میان ۴ تا ۶ میلیون،[۸] ۵ الی ۷ میلیون،[۹] ۷ تا ۸ میلیون،[۱۰] و حتی در بین ۳ تا ۹ میلیون نفر[۱۱] برآورد کرده‌اند. باراک اوباما در سخنرانی خویش در سال ۲۰۰۹ این تعداد را هفت میلیون نفر خاطرنشان پک پذیرایی ترحیم مشهد کرد.[۱۲]

پیشینه
بعضا از نویسندگان، او‌لین مسلمان ها مجموعه کشور ها ایالات متحده را دریانوردان عربی میدانند که قبل از عصر سفرهای کریستف کلمب پای بدین کشور ناشناخته گذاردند.[۱۳]

بعضی محققین همچون بَری فِل( به انگلیسیBarry Fell)، مدرس دانش کده هاروارد، معتقدند که بعضا قبایل سرخ‌پوستان ایالات متحده در تاثیر تماس‌های دربین‌مجموعه کشورها‌ای که در میان آن‌ها و دریانوردان مسلمان قرن هشتم وجود داشته‌ میباشد، قدرتمند به تکلم به لهجه عربی گردیده بودند.[۱۴] آن‌ها با تحقیق بعضا خرابه‌های ایالت‌های جنوب غربی ایالات متحده مدعا شناسایی حکاکی‌هایی با خط کوفی[۱۵] حتی با نقوش اسماء الله[۱۶] میان اثرها جا ماندگان سرخ‌پوستان نِوادا گردیده‌اند.[۱۷] تراس وان سرتیما، معلم تاریخ و عموم‌شناسی دانش گاه راتگرز، اعتقاد دارد که با اینکه ارتباط ها میان مهاجرین عرب و سرخ‌پوستان ایالات متحده به حدی رسید که هنوز می‌قدرت اسم ۷۷ قومٔ سرخ‌پوستان ایالات متحده را از ریشه گویش عربی دانست، ولی اعراب نام برده نهایتا به سوی بلاد خویش بازگشتند و از این رو تاثیرات عمیقی بر پایهٔ تاریخ و فرهنگ و تمدن بومیان ایالات متحده از خویش باقی نگذاشتند.[۱۸] عقیدهٔ اشتراک زبانی اسامی سرخپوستان ایالات متحده با دنیای اعرابِ ماقبلِ کریستف کلمب ابتدا بوسیله ژول کاوهٔ فرانسوی در یک گزارش ۵۰۰ شیت‌ای مطرح شوید.[۱۹] سایرس گوردن، دیگر پژوهشگر باستانشناس (دانشکده برندایس) اعتقاد دارد که سکه‌های عربی که در مجموعه کشورها ایالات متحده چشم شده است احتمالا وابسته به کشتی اندلسی بوده‌میباشد که اقیانوس اطلس را در اطراف سال ۸۰۰ میلادی بسوی ایالات متحده پیمود.[۲۰]

کریستف کلمب در مهاجرت خویش به غرب مترجمان و ملوانان عرب به همدم داشت. فی مابین کتاب ها فردی وی نوشته‌هایی چشم گردیده که حاکی از مسافرت ۸ ملوان عرب به سوی آب‌های غربی اقیانوس اطلس را داراست.[۲۱] این نوشته‌ها اشاره به شریف ادریسی دارااست که بین اثرها خویش صحبت از هجرت به جزایری به وسیله دریانوردان مسلمان آورده‌میباشد که در قرن دوازدهم میلادی انجام شده‌میباشد و به نظریه برخی جزیره‌ها کارائیب می‌توانسته باشند.[۲۲]

هویی-لین لی، پژوهشگر دیگر چینی، در سال ۱۹۶۱ میلادی دو تاثیر جغرافیایی چینی به محققین غربی معرفی نمود به اسم‌های Ling-wai tai-ta نوشتهٔ Chou Ch\'u fei به سال ۱۱۷۸ میلادی، و Chu-fan-chih نوشتهٔ Chao Ju-kua به سال ۱۲۲۵ میلادی. هر دو تاثیر، دریانوردان مسلمانی را بیان کرده که به زمان ۱۰۰ روز اقیانوس اطلس را به سمت غرب پیمودند تا به سرزمینی تازه رسیدند.[۲۳]

از مهاجرت مسلمان ها غرب آفریقا به سمت ایالات متحده نیز احادیث غیر وابسته دیگری در چنگ میباشد.[۲۴] البته در کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر نوشته مسعودی[۲۵] نیز صحبت از دریانوردی به اسم خشخاش ابن سعید ابن اسود آمده که در حین خلیفه اندلس عبدالله ابن محمد، در سال ۸۹۹ میلادی اقیانوس اطلس را بسمت غرب پیمود و از «مملکت ناشناخته» (به عربی: ارض مجهوله) ثروت‌هایی با خویش به اسپانیا گشوده آورد.[۲۶] بعضا، این «مرز و بوم ناشناخته» را به عبارتی آمریکای مدرن دانسته‌اند.[۲۷]

بعضی دیگر از تاریخ‌نویسان ورود او‌لین مسلمان‌ها ایالات متحده را به سال ۱۵۸۷ میلادی دانسته‌اند.[۲۸] و در باره مصطفی زِمّوری از قرن شانزدهم میلادی، کتاب ها متعددی مندرج، که بعضا او را اولی مسلمانی دانسته‌اند که وارد ایالات متحده شوید.[۲۹]

بین ورقه ها دولتی در زمینه ی مسلمان ها در تاریخ متقدم ایالات متحده می‌قدرت Treaty of Peace and Friendship را اسم موفقیت که در سال ۱۷۹۷م. بسته شد. در ۱۷۹۰ میلادی، یک مجموعه مسلمان مراکشی وارد کارولینای جنوبی گردیدند[۳۰]، و هفت سال سپس در ۱۷۹۷م، جان آدامز در‌این اعلانیه به طور رسمی گفت[۳۱]:

«ما هیچگونه خصومتی با قانون ها و یا این که آیین اسلام نداریم».

نمودار درصدی مسلمان‌ها ایالات متحده از حیث نژاد
او‌لین گرونده به اسلام در ایالات متحده آلکساندر راسل اینترنت به سال ۱۸۸۸ بوده میباشد،[۲۸] و او‌لین مسجد ایالات متحده بسال ۱۹۱۵ احداث شوید.

البته اکثر تاریخ نویسان معتقدند که اسلام به سیرتکامل معاصر با تکان امت اسلام و سران آن مثل والاس شخص محمد، الایجا محمد، و ملکم ایکس شروع شوید. با شروع دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی، موج مهاجران عرب و آسیای جنوب شرقی به فیس اسلام در ایالات متحده متعاقبا نیز بسط روزافزونی بخشیدند که تاکنون ادامه داشته‌میباشد.

گستردن‌ها و کناره‌ها

تفصیل لمعه تاثیر شهید ثانی
بر کتاب لمعه تفصیل‌هایی درج شده میباشد گروهی از آنان دارنده اسم مستقلی میباشند و گروهی با اسم تفصیل یا این که لبه معروف پک پذیرایی ترحیم مشهد گردیده‌اند.

شروح دارنده اسم غیروابسته
الروضة البهیة فی تفصیل اللمعة الدمشقیة، تألیف شهید ثانی (متوفای ۹۶۶ق) که مشهور‌ترین گستردن لمعه میباشد.
توضیح المشکلات، از محمدشفیع بن محمدحسین (وسط قرن ۱۳ق).
التحفة الغرویة (تفصیل کتاب به جا مانده)، از خضر بن سلال آل خدام عفکاوی (متوفای ۱۲۵۵ق)
کشف النقاب، از مسیح بن محمدسعید تهرانی.
المذاهب القدسیة، الانوار الغرویة، الشریعة النبویة، از محمدجواد بن تقی معروف به ملا کتاب احمدی (زنده در۱۲۶۷ ق). از این کتاب با هر سه تیتر خاطر شد‌ه‌است.
التحفة الرضویة، از سید محمد بن معصوم رضوی مشهدی (متوفای ۱۲۵۵ق).
الخیارات، تفصیل مبسوط استدلالی بر برخی از مسائل بیع از علی بن جعفر کشف کننده‌الغطاء (متوفای ۱۳۵۳ق).
الدُرّة الغَریّة، از ملا عبدالکریم بن محمدباقر سلماسی (متوفای ۱۲۸۰ق).
العدة النجفیة، از محمدرضا نجف بابا محمد طه.
الغرة الغرویة، از ملا علی.
المنحة السنیة، از سید محمد بن هاشم هندی (متوفای ۱۳۲۳ق).
المواهب العَلیّة، از میرزا ابوتراب قزوینی حائری.
الدرة الحائریة، از علی‌نقی بن حسن طباطبایی (متوفای ۱۲۸۹ق).
النُجعة فی گستردن اللمعة، از محمدتقی شوشتری (متوفای ۱۴۱۶ق).[۱۴]
تفصیل‌های فارغ از اسم
کناره بر لمعه، تألیف بعض اصحاب، در سال ۹۳۲ مندرج میباشد..
تفصیل خطبه اللمعة الدمشقیة، از احمد بن باتقوا آل طعانی بحرانی (متوفای ۱۳۱۵ق).
تفصیل لمعه، از سید حسن بن محمدباقر، ملقب به حاج آقا امیر (متوفای ۱۳۸۰ق).
گستردن لمعه، از سید محمدرضا بن سید محمدمهدی بحرالعلوم.
تفصیل لمعه، از سلیمان بن احمد آل عبدالجبار قطیفی (متوفای ۱۲۷۰ق).
تفصیل لمعه، از علی بن حسین خنقانی.
تفصیل لمعه، از سید علی بن ابی‌شبانه بحرانی (متوفای ۱۱۲۱ق).
تفصیل لمعه، از علی بن محمود طبسی (متوفای ۱۳۷۵ق).
تفصیل لمعه، از معزالدین تونی.
تفصیل لمعه، از آقامهدی بن محمدابراهیم کلباسی (متوفای ۱۲۹۲ق).
گستردن لمعه، از میرزاعلی بن محمد بن حسین شاه‌العلماء حسینی.
تفصیل لمعه، از سید محمد دارای شهرت به قیصر (متوفای ۱۲۵۵ق).[۱۵]
نظم و شعر لمعه
التحفة القوامیة، سید قوام‌الدین محمد بن محمدمهدی سیفی قزوینی.[۱۶]
الهدایة المهدیة، از عبدالکریم جرجانی (زنده در ۱۳۰۴ق).
لؤلؤ الاحکام و نخبة الاحکام، از علی بن محمدجعفر شریعتمدار استرآبادی.[۱۷]
کنز الدرر الایتام. تاثیر شيخ علی شريعتمدار بن محمد جعفر الأسترآبادی [۱۸]
تکثیر و چاپ
کتاب لمعه دمشقیه بارها چاپ‌ شد‌ه‌است یکی این چاپ‌ها با تفصیل آن در دو جلد به گویش عربی، به سعی انتشارات دارالعالم الاسلامی در بیروت منتشر گردیده‌است.

پانویس
گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۴۲۱ق، ص۲۳۳.
شهیداول، اللمعة الدمشقیه، الناشر : دار الفكر، ص۲۶۹.
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۵۹.
مختاری، الشهید الأول حیاته و آثاره، ۱۴۳۰ق، ص۳۷۶.
حر عاملی، امل الآمل، ج۱، ص۱۸۳.
مختاری، الشهید الأول حیاته و آثاره، ۱۴۳۰ق، ص۳۷۶.
مختاری، الشهید الأول حیاته و آثاره، ۱۴۳۰ق، ص۳۷۶.
الشهید الثانی‌، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۳۹.
الشهید الثانی‌، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۳۹.
شهید نخستین، اللمعه الدمشقیه، ۱۴۱۱ق، ص۱۳.
شهید نخستین، اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۱ق، ص۲۶۹.
شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۳۸.
مدرسی طباطبائی، پیشگفتار‌ای بر فقه شیعه، ۱۳۶۸ش، ص۲۵.
آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۸، ۱۴، ۱۶، ۲۲ و ۲۳؛ امین، اعیان الشیعه، استیناف حسن امین، ج۴، ص۲۵۵.
آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۶، ۱۳ و ۱۴؛ امین، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۴۱.
آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۴۹۰. ج۳، ص۴۶۲.
آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۹۲.
طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۲۴، ص۹۲.
منابع
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء.
امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف، بی‌تا.
امین، محسن، اعیان الشیعه، استیناف حسن امین، دار التعارف للمطبوعات بيروت، سنة الطبع: ١٤٠٣ق - ١٩٨٣ م.
حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، پژوهش سید احمد

پیام سالیانه به حجاج
پیام به مناسبت روز ها حج و خطاب به کلیه حاجیان مسلمان جزو نرم‌افزار‌های تمامی ساله آیت‌الله خامنه‌ای در روزگار رهبری میباشد.[۱۲۶] وی درین پیام‌ها خلال دقت‌دادن حاجیان به مسائل دنیا اسلام، به مهمترین و حق تقدم‌دارترین موضوعات مربوط به امت اسلامی می پردازد.[۱۲۷] وی اولیه توشه در تیر ۱۳۶۹، در اولی سال بعد از رهبری کشور‌ایران، در پیامی به حاجیان، از آن‌ها خواست تا با طرح مصائب و اشتباهات مسلمانها، عملکرد برای ساخت وحدت و همدلی مسلمانها، انتشار معارف اصلی اسلام و تبادل‌لحاظ در وظایف بلندمرتبه مسلمان ها در روزگار معاصر، حج را ابراهیمی و محمدی(ص) سازند. او با اشاره به کشتار حاجیان و انقطاع ارتباط ها کشور ایران و ایالات متحده عربی منتهی شد، عامل محرومیت ایرانیان از حج را بازگرداندن معنای حج به آن با اظهار برائت از مشرکین دانست.[۱۲۸] جدیدترین پیام وی به مناسبت روزها حج سال ۱۴۴۰ق در ۱۹ مرداد ۱۳۹۸ در صحرای عرفات به حاجیان تلاوت پک پذیرایی ترحیم مشهد شد.[۱۲۹]

تقویت و پشتیبانی از جناح مقاومت
آیت‌الله خامنه‌ای همواره از اساس مقاومت حفاظت نموده است.[۱۳۰] به گفته تالیف کننده نوشته ی علمی «تبیین نقش امام خامنه‌ای در هدایت و رهبری جناح مقاومت»، در سایه جانبداری‌های وی در موضع رهبر کشور ایران معادله مقاومت در ناحیه تغییر و تحول کرد و تیم‌های مقاومت فلسطینی که با سنگ در قبال رژیم صهیونیستی از خویش پشتیبانی می‌کردند به سلاح‌های مختلفی مجهز شدند.[۱۳۱]

آیت‌الله خامنه‌ای در گردآوری‌بندی مذاکرت هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران با ۱+۵:
« چه این متن ثبت بشود و چه نشود، ما از جانبداری دوستانمان در حیطه دست نخواهیم کشید: از ملّت مظلوم فلسطین، از ملّت مظلوم یمن، از ملّت و دولت سوریه، از ملّت و دولت عراق، از عموم مظلوم بحرین، از مجاهدان درست گو مقاومت در لبنان و فلسطین؛ [اینها] همواره آیتم هواخواهی ما خواهند بود.»[۱۳۲]
فرمان اول عملیات بدون واسطه نظامی جمهوری اسلامی ایران علیه اسرائیل
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: عملیات وعده درستگو
کشور ایران در ۱۴ آوریل ۲۰۲۴ با شلیک ده‌ها فروند موشک و پهباد از خاک خویش هدف ها نظامی را در سرمین‌های اشغالی مقصود قرار اعطا کرد.[۱۳۳] این عملیات که اولیه تقابل بی واسطه کشور‌ایران و اسرائیل به شمار می‌رود؛[۱۳۴] در عکس العمل به حمله رژیم صیهونیستی به کنسول‌گری کشور‌ایران در دمشق ایفا شد. پیش از عملیات، آیت‌الله خامنه‌ای، از تنبیه اسرائیل[۱۳۵] و جواب منصرف‌کننده به آن[۱۳۶] کلام گفته بود.

دعوت از جوان ها غربی برای آشنایی بی واسطه اسلام
نوشته‌علمیٔ اساسی: طومار‌ای برای تو
در سال ۱۳۹۳ش و پس از وقوع یک حادثه تروریستی در فرانسه بوسیله دسته‌هایی از مسلمان‌ها، آیت‌الله خامنه‌ای، پیامی خطاب به جوان ها اروپا و آمریکای شمالی صادر کرد. وی درین پیام از آن ها خواست برای آشنایی اسلام به متن مهم آن یعنی قرآن و معاش نبی اسلام(ص) مراجعه نمایند.[۱۳۷] این پیام با هشتگی به اسم طومار‌ای برای تو به طور وسیع و به گویش‌های گوناگون در کانال‌های اجتماعی منتشر شد.[۱۳۸] بعداز کودتا جلیقه‌زردها در پاریس نیز آیت‌الله خامنه‌ای در ۸ آذر ۱۳۹۴ش، طومار دیگری خطاب به جوان ها غربی نگاشت.[۱۳۹]

امام حسن عسکری(ع)
امام عسکری(ع) به بازه زمانی ۶ سال (از ۲۵۴ تا ۲۶۰ق) امامت کرد.[۵۷] زمان امامت وی هم زمان با سه خلیفه عباسی بود: معتز عباسی(۲۵۲-۲۵۵ق)، مهتدی (۲۵۵-۲۵۶ق) و معتمد (۲۵۶-۲۷۹ق). در عصر معاش امام عسکری(ع)، دستگاه عباسی به ابزار دستی برای امیران حریف تبدیل گردیده بود و بخصوص فرماندهان نظامی تُرک نقش مؤثری در نظام حکومتی داشتند. معتز در سال ۲۵۵ق امام عسکری را زندانی کرد.[۵۸] وی در عصر یک ساله خلیفه آجل (مهتدی) نیز همچنان در زندان بود.[۵۹] با استارت خلافت معتمد (۲۵۶ق) که با قیام‌های شیعی رو به رو بود، امام از زندان آزاد شد و توشه دیگر به سازماندهی اجتماعی و مالی امامیه اهتمام ورزید. در صفر سال ۲۶۰ق امام به فرمان معتمد به زندان زمین‌خورد و فرد خلیفه روزمره خبر‌ها مرتبط با امام را پیگیری میکرد. بعداز مدتی امام عسکری به منزل حسن بن سهل و آسان (وزیر مامون) در اطراف شهر واسط منتقل شد.[۶۰] در‌این مجال، میان شیعه‌ها داخل شدن امام منتظَر اشاعه یافته، و خلیفه عباسی در جستجوی فرزند امام عسکری پک پذیرایی ترحیم مشهد (ع) بود.[۶۱]

امام مهدی(عج)
حضرت مهدی (عج)، دواز‌دهمی و واپسین امام شیعه ها میباشد که در ۲۵۵ق، در حین حکومت معتمد عباسی متولد شد. زادگاه وی در سامرا، در منزل پدرش بود که به امر خلیفه درین شهر ذیل لحاظ قرار داشت. معتمد عباسی به قابله‌ها فرمان کرده بود تا وقت و بی‌وقت، سرزده وارد منزل سادات شوند - به‌ویژه منزل امام حسن عسکری(ع) - و داخل منزل را بگردند و از حالا همسر وی با خبر شوند و گزارش دهند.[۶۲] نخست خلافت «معتضد» عباسی، در سال ۲۷۹ق، دو توشه منزل امام عسکری(ع) از سوی حکومت تفتیش شد.[۶۳] حضرت مهدی، در ۲۶۰ق بعداز شهید شدن پدرش، غایب بودن صغری خویش را با تعیین نماینده قانونی یا این که نائب خاص آغاز کرد.[۶۴]

حالت طالبیان و شیعه ها
اورده شده ابن عباس به فرزندش على وصیت کرد(۶۸ق) بعد از مرگ وی، از حجاز بیرون گردد و از قیام‌هاى پسرعموهایش، علویان دورى نماید.[۶۵] محمد‌بن‌علی، نوه ابن‌عباس در ۱۰۰ق هنگامی داعی خویش را به خراسان می‌ارسال کرد، به وی سفارش کرد از فردی به اسم پیروز و یارانش که در نیشابور عموم را به امام باقر (ع) دعوت می کرد، هجران نماید.[۶۶] وی، برادران، فرزندان، داعیان و علاقه مندان‌ش در قیام زید (۱۲۲ق)و فرزندش یحیی (۱۲۵ق) کمپانی نکردند.[۶۷]

در سال ۱۲۶ق بعداز مرگ هشام بن عبدالملک، بنی هاشم در موسم حج در دهکده ابواء، مدفن آمنه، مامان فرستاده عده شدند. در‌این گرد هم آیی، محمد بن عبدالله مشهور به نفس زکیه تحت عنوان خلیفه آتی معرفی شد و بنی‌عباس و سایر بجز امام درستگو با وی بیعت کردند.[۶۸]

بنی‌عباس در سال ۱۲۷ق در قیام عبدالله بن معاویه، نوه عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب، کمپانی کردند. [یادداشت ۴] عبدالله در سال ۱۲۹ق از سپاه مروان ناکامی خورد و به آرزو امداد ابومسلم به هرات رفت. عبدالله در سال ۱۳۰ق به وسیله حکم کننده هرات و به امر ابومسلم، در زندان کشته شد.[۷۰]

بنی‌هاشم در سال ۱۲۹ق، در مکه برای تجدید بیعت تشکیل گرد‌همایی دادند اما بنی‌عباس با شنیدن آغاز قیام ابومسلم، نشست را شکاف کردند.[۷۱]

در زمان سفاح (۱۳۶-۱۳۲ق) علویان از ادب نسبی بهره مند بودند. اما سفاح، وزیر خویش، ابوسلمه ضمن را که از داعیان و عامل ها مفید سقوط بنی‌امیه و استارت خلافت بنی‌عباس بود، به قتل رساند. چون وی به علویان اظهار رغبت کرده بود و اقتدار بخش اعظمی داشت.[۷۲] ابومسلم در قتل ابوسلمه، مخالفتی نکرد. وی یک‌سری ماه بعد از آغاز خلافت سفاح، سلیمان‌ بن‌ کثیر را نیز به گمان همیاری با علویان گردن زد.[۷۳] وی آن گاه حرکت سهم دار بن روضه خوان (۱۳۳ق) را در بخارا سرکوب کرد و او‌را کشت. تنی چند از مورخان، سهم دار و ماهیت قیام او‌را شیعی دانسته‌اند.[۷۴] سفاح راءس حکومت خویش را از کوفه به حیره، بعد انبار منتقل کرد؛ چون عموم کوفه را متمایل به علویان می‌دانست. وی شهر هاشمیه را مجاورت انبار تشکیل داد.[۷۵]

ساختار کتاب
زیربنای بازرسی در‌این کتاب، دو مسئله میباشد:مطالعه دربارۀ امامت و تمجید آن و ذکر آنچه از شئون امامت به شمار می‌رود.مطالعه دربارۀ امامت زین‌العابدین(ع) و ثابت آن.
نصیب‌های کتاب عبارتند پک پذیرایی ترحیم مشهد از:

قسمت اولیه: زمانه‌های نبرد در معاش امام علیه‌السلام در کربلا، در حین اسارت و در مدینه.
قسمت دوم: مبارزۀ فکری و علمی در موضوع‌های قرآن، حدیث، نظریه، تفکر، آیین و احکام آن.
نصیب سوم: مبارزۀ اجتماعی و عملی در مورد‌های تربیت، خلق، اصلاحات و کارها حکومتی و نیز نزاع با خرابی اجتماعی که به طور‌های نژادپرستی، فقر و برده‌داری نمود یافته بود.
نصیب چهارم: ذکر شاخص‌های بی‌مانندی همانند زهدوتقوا، عبادت، شیون و دعا در معاش امام سجاد(ع).
قسمت پنجم: موضع ها امام(ع) در قبال ستمگران و امداد‌کنندگان به ظلم و نسبت به قیام‌های سیاسی مجال وی.[۴]
اولیه مقاله کتاب تمجید نقل بعضی از تعاریفی میباشد که درباره امامت شد‌ه‌است. جرجانی در کتاب مواقف امامت را سر کردگی بر همگان در کارها آئین و عالم و امام را کسی دانسته که از این سر گروهی برخوردار‌است. [یادداشت ۱]روحانی اثرگذار امامت را به‌ معنای حق تقدم در چیزی دانسته که موجب اطاعت از صاحب و مالک آن میشود و اقتدا کردن به وی در آنچه حق اولویت داراست. [۵] نقطه پايان قسمت کتاب خاتمه و توده بندی نتائج مباحث میباشد. به یقین تالیف کننده هر یک سری امام سجاد(ع) در معاش سیاسی و مبارزاتی‌اش دست به اسلحه آهنی که در میدان کارزار از آن به کارگیری می گردد نبرده میباشد اما از هر سلاح مطلوب دیگری برای جنگ با معاندان آیین و آئین رسول (ص) و پرهیز از تحریف آئین در زمان حاکمیت بنی امیه منفعت گرفته میباشد. امام(ع) از سلاح گویش با خطبه‌ها و مواعظ به کارگیری کرده و نیز از سلاح دانش برای درایت بخشی و موعظه، و از سلاح خوی با تربیت و موعظه، و از سلاح اقتصاد با یاری و انفاق به نیازمندان و از سلاح عدل و داد با پیگیری و عملکرد و جدیت برای تحقق آن و از سلاح انسانیت به امداد عرفان سود کرده میباشد.[۶]

چاپ و ترجمه
جهاد الامام‌ السجاد علیه‌السلام نخسین بار به وسیله موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث در قم در سال ۱۳۷۶ (۱۴۱۸ق) منتشر شد[۷] و چاپ دوم بوسیله مجمع جهانی اهل بیت علیهم السلام در لبنان در سال ۲۰۱۰م (۱۴۱۳ق) منتشر شوید.

ترجمه فارسی این کتاب از موسی علم به اسم جهاد سیاسی امام سجاد(ع) میباشد و بنیاد تفحص‌های اسلامی آستان قدس رضوی، در سال‌های ۱۳۸۲ش و ۱۳۸۸ش آن را به چاپ رسانده میباشد.[۸] [۹]

گزارش تورات
در تورات قصه نسل‌کشی بنی‌اسرائیل، جریان به دنیا آمدن حضرت موسی و رها نمودن وی بر روی آب بوسیله مادرش و جریان مقهور شدن ساحران اما سوای اشاره به ایمان آوردن آن ها آمده میباشد.[۶۱] همینطور تورات جریان بلاهای نازل گردیده بر قبطیان را نقل پک پذیرایی ترحیم مشهد کرده است.[۶۲]

تورات دو فرعون را معاصر حضرت موسی می داند: "فرعون تسخیر" که تا فرصت فرارو گریز موسی به مدین زنده بوده میباشد و «فرعون خروج» که فرمانروای مصر به هنگام رسالت و خروج حضرت موسی و بنی‌اسرائیل از مصر بوده میباشد.[۶۳]

در تورات ماجرا غرق شدن فرعون و سپاهیانش مشابه به آنچه قرآن گفته آمده میباشد، ولی سخنی از ایمان آوردن فرعون در هم اکنون غرق شدن و نجات یافتن جسد وی به وسیله پروردگار ندارد.[۶۴]

شخصیت تاریخی

مومیایی رامسس دوم
درباره ی اینکه کدام فرعون مصر معاصر حضرت موسی بوده، میان دانشمندان اختلاف بخش اعظمی وجود دارااست. برخی از دانشمندان، به تبعیت از تورات، دو فرعون را تحت عنوان فرعون مجال حضرت موسی انتخاب نموده‌اند. کسانی که دانشمندان مسلمان و غیرمسلمان تحت عنوان فرعون -یا این که دو فرعون- معاصر موسی مشخص و معلوم نموده‌اند به ترتیب تاریخی عبارتند از:

«احمس» نخستین (۱۵۷۵- ۱۵۵۰ ق. م)[۶۵]
آمنهوتپ یکم (۱۵۲۶ - ۱۵۰۶ ق.م)[۶۶]
«تحوتمس» سوم (۱۴۹۰- ۱۴۳۶ ق. م) و پسرش، آمنهوتپ دوم (۱۴۳۶- ۱۴۱۳ ق. م)[۶۷]
اخناتون و توت عنخ آمون (۱۳۴۸-۱۳۲۷ ق.م)[۶۸]
رامسس دوم (۱۲۹۰- ۱۲۲۴ ق. م) و مرنپتاه یا این که مفنتاح (۱۲۲۴- ۱۲۱۴ ق. م): این نگرش را که نگرش قاموس کتاب مقدس نوشته هاکس میباشد[۶۹] بعضی از نویسندگان مسلمان نیز پذیرفته‌اند.[۷۰]
جستارهای متعلق
قارون
هامان
نمرود
پانویس
طریحی، مجمع البحرین، ۱۳۷۵ ش، ج۴، ص۳۷۵؛ راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، ۱۴۱۲ ق، ج۱، ص۶۳۲؛ قرشی، قاموس قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۵، ص۱۶۳؛ ابن سیده، المحکم و المحیط الأعظم، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۴۶۸.
زمخشری، أساس البلاغة، ۱۹۷۹ م، ص۴۷۱؛ قرشی، قاموس قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۵، ص۱۶۳؛ ازهری، تهذیب اللغة، ۱۴۲۱ ق، ج۳، ص۲۳۴
بیومی مهران، دراسات تاریخیة اینجانب القرآن الکریم، ۱۹۸۸م، ج۲، ص۱۲۱
جوهری، الصحاح، ۱۳۷۶ق، ج۶، ص۲۱۷۷
موسی و الصعیدی، الإفصاح، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۱۵؛ مصطفوی، التحقیق، ۱۳۶۰ش، ج۹، ص۶۵؛ بغدادی، لباب التأویل، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص

ورود معترضان به مدینه و توبه عثمان
هنگامی که معارضان به قربت مدینه رسیدند، عثمان، امام علی(ع) را واسطه کرد تا آن‌ها‌را به مصر بازگرداند.[۸] به نقل از منابع، عثمان به معترضان تعهد بخشید که اشخاص تبعیدشده، بازگردانده شوند، در تقسیم بیت‌المال عدل و داد رعایت گردد و اشخاص سپرده‌دار و کار کشته بر کارها گمارده گردند.[۹] همینطور عثمان بر منبر رفت و از تلاش خویش توبه و استغفار کرد و عموم را بر آنچه ذکر کرد، شاهد گرفت.[۱۰] بعد از آن معترضان به شهرهای خویش پک پذیرایی ترحیم مشهد بازگشتند.[۱۱]

برگشت معترضان به مدینه
معترضان در برگشت از مدینه، غلام خلیفه را یافتند که طومار‌ای را نهفته کرده بود.[۱۲] این طومار با مُهر خلیفه بود و در آن به قتل و زندان شورشیان امر داده گردیده بود. شورشیان بعد از به دست آوردن طومار به مدینه برگشتند.[۱۳] کوفیان نیز بعداز استحضار به سمت مدینه بازگشتند.[۱۴] شورشیان به نزد امام علی(ع) رفتند و با وی به نزد عثمان رفتند. عثمان قسم حافظه کرد که خیر طومار‌ای نوشته و خیر از آن استحضار داشته میباشد.[۱۵] البته شورشیان قانع نشدند و گفتند عثمان می بایست از خلافت گوشه‌گیری نماید[۱۶] عثمان کلام آن ها را نپذیرفت با این اکنون اذعان کرد حاضر میباشد توبه نماید. شورشیان با استناد توبه قبل وی و شکستن آن، گفتند فقط به گوشه‌گیری عثمان از خلافت راضی میگردند و در این‌راه یا این که کشته میشوند یا این که عثمان را میکشند.[۱۷]

محاصره منزل عثمان
معترضان منزل عثمان را محاصره کرده و از ورود آب و خوراک به درون منزل دوری کردند.[۱۸] محاصره‌کنندگان عده ای از مصر، بصره، کوفه و بخشی از هم محلی مدینه بودند.[۱۹] محاصره منزل عثمان چهل روز زمان برد[۲۰] درین بازه عثمان به معاویه و ابن‌عامر طومار نوشته و از آن ها درخواست امداد کرد.[۲۱] همینطور به‌امر امام علی(ع)، امام حسن(ع) به یار و همدم عده ای زیرا عبدالله بن زبیر و مروان بن حکم از منزل عثمان حفظ می‌کردند.[۲۲]

عثمان از امام علی(ع)، طلحه، زبیر و همسران نبی درخواست کرد به وی آب برسانند.[۲۳] امام علی(ع) و ام‌حبیبه همسر نبی، اولی عده ای بودند که کوشش کردند به عثمان آب برسانند البته شورشیان بازدارنده شدند.[۲۴] امام علی(ع) بعد از پرهیز از ورود آب و طعام، شورشیان را مذمت کرده و فعالیت آنها‌را خیر مشابه فعالیت مؤمنان و خیر حتی کافران دانست و اظهار کرد به چه عامل حصر و قتل او‌را جایز می دانید.[۲۵] اما بعضی تیم‌ها به طور مخفی به خلیفه آب رساندند.[۲۶]

قتل و دفن عثمان
درباره قتل عثمان نقل‌های مختلفی وجود دارااست.[۲۷] براساس برخی نقل‌ها ابتدا گروهی به منزل حمله کردند و اشخاص در منزل، آن ها را خارج کردند. مجدد حمله کردند درین حمله عثمان کشته شد[۲۸] و انگشتان دست نائله همسر وی جدا شوید.[۲۹]

قتل عثمان را ۱۸ ذی‌الحجه سال ۳۵ هجری دانسته‌اند.[۳۰] روز کشته شدن عثمان در تاریخ به «حادثه یوم الدار» نیز پر اسم و رسم گشته میباشد.[۳۱] سازه به گزارشی که طبری نقل کرده لاشه عثمان تا سه روز رها شد. بعداز آن تنی یک‌سری لاشه اورا به طرف بقیع بردند ولی جمع‌ای بازدارنده دفن وی در بقیع شدند از این‌رو وی در حُشّ کَوکَب (آرامستان یهودیان) دفن شد، و ابعاد معاویه این جای را به بقیع ادامه داد.[۳۲]

حسین حلی
روحانی حسین حلّی فقید شیعه قرن چهاردهم، از شاگردان میرزا محمدحسین نائینی و آقا ضیاءالدین عراقی بود. وی مدرس سید محمدتقی حکیم، سید محمدسعید حکیم و سید رضی شیرازی بوده پک پذیرایی ترحیم مشهد میباشد.

معاش‌طومار
حسین نزدیک به ۱۳۰۹ق در نجف دیده به جهان گشود. او اهل عیفار (حوزه‌‌ای در عراق، در اطراف حلّه) و از طایفه‌ طُفَیل بود. پدرش، علی‌ بن حسین حلی (متوفی ۱۳۴۴ق) عالمی پرهیزکار بود که در جوانی حلّه را شکاف کرده، در نجف سکونت گزید.[۱] حسین اخوی شعر سرا و فاضلی به اسم حسن داشت که از او والا‌خیس بود. در سال ۱۳۰۰ هجری قمری د ر نجف به عالم آمده و در ۱۳۳۵ قمری در جوانی براثر بیماری در حله درگذشت. از وی دو تاثیر، کتاب فی دانش‌الصرف و کتاب شعر، باقی‌مانده میباشد.[۲]

حسین حلّی در ۴ شوال سال ۱۳۹۴ق[۳] در نجف درگذشت.[۴] قبر او در حجره شماره ۲۱ صحن بقعه امام علی(ع) جای دارد.[۵] او‌را پرهیزکار، خوش خلق و ادم خاکی تعریف کرده و گفته‌اند که از سر کردگی و زعامت غربت می‌جست.[۶]

شغل‌های علمی و فضیلت ها اخلاقی

روضه خوان حسین حلی و سید محسن حکیم
حسین از کودکی به علم آموزی علم ها حوزوی روی آورد و بعد از طی عصر مقدمات، به علم آموزی در عصر سطح های خوب درگیر شد. مهمترین و مهم‌ترین مدرس وی درین مرحله میرزا محمدحسین نائینی بود که حلّی مدتی زمانبر در جلسات درس او حضور یافت و از شاگردان پر رنگ و مجاورت وی بود. حلّی مدتی نیز در جلسات درس آقا ضیاء الدین عراقی کمپانی کرد.[۷]

او شخصی ظریف، مسلط بر مبانی شرعی و اصولی مختلف و خوش‌ذکر بود و بسیار عمیق و محققانه و به صورت مجموعه‌بندی گردیده و منظم درس دادن می کرد.[۸]

آية الله حاج شيخ حسين حلّى مرد دانش و شغل بود...دنيا گريز بود و قدمى به‌سوى رياست بر نمی‌داشت...ايشان حقیقتا آيتى بود الهى، و استوانه دانش و تقوى و درايت، وتحقيقا مثال علاّمه حلّى در حجم دانش و اطّلاع. و حقّا در فقه و اصول در نجف بی‌نظير بود... از منفردين و متفرّدين در دانش و تقوى و زهدوتقوا و اعراض از رياست‏‌هاى دنيوى بود. مرد محقّق و شاخصى بود كه همگی علماء به دانش و شعور و درايت وی نيازمند بودند. [۹]علامه طهرانی از شاگردان روحانی حسین حلی نقل کرده که بابا وی در صحن مطهّر أمیر المؤمنین علیه السّلام در نجف أشرف إقامه نماز جماعت مى‌كرد و بعد از فوت وی از اقامه جماعت دوری کرد و معلم خویش، مرحوم نائینى را مقدّم داشت و بعد از مرحوم آیة الله نائینى با آن‌که از شایسته ترین شاگردان وی بود، البته اقامه نماز را بجاى مرحوم نائینى قبول نکرد و آیة الله سید محسن طباطبائی حکیم إقامه جماعت نمودند. [۱۰]

شاگردان
حلّی شاگردان اکثری رویش اعطا کرد، برای مثال:

سید علی حسینی سیستانی[۱۱]
علی‌ بن اسدالله غروی تبریزی
سید عزالدین‌ بن علی بحرالعلوم
محمدآصف محسنی قندهاری[۱۲]
سید رضی‌ شیرازی
جعفر بن باقر آل‌ محبوبه
سید محمدمهدی بجنوردی
سید عبدالرسول جهرمی شیرازی
ابراهیم‌ بن صفرعلی مشکینی
حسن سعید تهرانی
محمدتقی حکیم
محمدسعید حکیم
سیدحسن مرتضوی شاهرودی
سید محمدحسین حسینی تهرانی
سید محمدحسین ادب‌الله
اثر ها
حلّی یکسری تاثیر در فقه و اصول تألیف نموده است. بعضا اثرها فقاهتی وی که تنی چند از آن ها درباره موضوعات تازه میباشد، عبارت‌اند از:

اصول الفقه
رسالة فی دریافت الاجرة علی‌ الواجبات
رسالة فی‌ الحاق ولد الشبهة بالزواج الدائم
رسالة فی حکم بیع جلد الضَبّ و طهارته و قبوله التذکیة
رسالة فی کار اهل مجموع اُفق علی افقهم و حکم‌ المسافر بالطائرة اینجانب بلاد الی اخری
رسالة فی معاملة الدینار بأزیدَ مِخیر
رسالة فی معاملة الیانَصیب و البیمة الشائعة فی هذا العَصْر
رسالة فی‌ الوضع
رسالة فی قاعدة الفراش
رسالة فی قاعدة مَن مَلَک
نوشته دیگر او السؤال و الجواب میباشد. این تاثیر دو جلدی، درباره موضوعات متعدد مثلا تعبیروتفسیر، فقه، اصول فقه، لغت و ادبیات میباشد. حلّی بر بعضی اثرها اساسی نیز لبه نوشته میباشد.[۱۳]

تقریرات درس حلی
شماری از شاگردان حلّی تقریرات درس‌های فقه و اصول اورا تهیه و تنظیم کرده‌اند.

مشهورترین آنان بُحُوث فقهیة، تاثیر عزالدین بحرالعلوم میباشد. این تاثیر نتایج درس‌های حلّی درباره برخی مسائل نو فقاهتی، مثلا بیمه، بلیت بخت‌آزمایی، اسناد نقدی، عملیات بانکی، سرقفلی، تاسیس خط مش‌ها و خیابان‌های تازه، قاعده الزام و دستمزد زوجیت و اثرها وضعی آن میباشد. مؤلف با منفعت‌گیری از منابع تازه، نکاتی را به دروس حلّی افزوده و پاره‌ای از مباحث کتاب را با سوال و استفتاء از حلّی تألیف نموده است.[۱۴] این تاثیر اول‌توشه در ۱۳۸۴/ ۱۳۴۳ش در نجف و بعد از آن، بارها در عراق، لبنان و کشور‌ایران چاپ شد.
ادله العروة‌ الوثقی، تاثیر حسن سعید تهرانی، یکی از‌ دیگر از تقریرات دروس حلّی در سوژه عصمت و طهارت میباشد که بارها در عراق و کشور‌ایران چاپ شد‌ه‌است.[۱۵]
نصیب هشتم کتاب نموذج فی‌ الفقه الجعفری،[۱۶] تاثیر سید عباس مدرسی یزدی هم به تقریرات درس حلّی در سوژه بیع تخصیص دارااست.

معماری منزل داروغه مشهد خصوصیت پک پذیرایی ترحیم مشهد های اختصاصی خویش را داراست. ازجمله مختصات و ویزگی های دیدنی این بنای تاریخی این میباشد که‌این منزل به ‌تیتر او‌لین‌ها در مشهد شناخته‌ گردیده است. ازجمله‌ی این قسمت‌ها می‌قدرت به اول شومینه‌ی مشهد و اولیه خزینه محرمانه مشهد اشاره نمود، درصورتی‌که در آن سال‌ها خزینه مخصوص ابداً معنایی نداشت و کلیه‌ی عموم در گرمابه همگانی شهر شغل های نظافتی خویش را اجرا می‌اعطا کرد.

ایجاد کرد نانوایی و سرداب مخصوص در نصیب خدماتی این منزل تاریخی برای مثال خصوصیت های خاص منزل داروغه مشهد به‌حساب می‌آید. نکته مهم درخصوص این منزل تاریخی استعمال از نیروی آب ، باد ، آفتاب و … جهت هواخواهی نیاز های تمایل و سرمایش یک منزل مسکونی متناسب با اقلیم مشهد میباشد. حیاط های منزل داروغه از سایر جذابیت های این بنای تاریخی به‌حساب می‌آید

در نصیب غربی حیاط ردیف داری به چشم می‌خورد که بر پیشانی آن تزییناتی با کاشی های هشت ضلعی و بیضی صورت مزین به عبارت” بسم الله الرحمن الرحیم” و ” محمد (ص) شمع گردآوری آفرینش”را نقش کرده اند. تراس ضلع شمالی تراس که بر چهار ردیف که تا زمین امتداد یافته اند پایدار میباشد ردیف هایی با تزیینات آجرکاری به طور متقارن و رو در رو در جلوی تراس قرار گرفته اند و با پله ای دو طرفه با نرده هایی دقیق به ایوان شیوه پیدا می نمایند.

شغل‌های سیاسی درون عراق
بعضا از عمل‌های سیاسی سید محسن حکیم در درون عراق عبارتند از:

تأسیس و ثبت جماعت العلماء فی النجف الاشرف.
مسافرت به بغداد در ۱۳۴۲ش در اعتراض به رژیم بعثی حکومت عبدالسلام عارف و حبس و شکنجه معارضان.
اعتراض شدید به سیاست طایفه‌گرایی، تبعیض مذهبی و پک پذیرایی ترحیم مشهد تفرقه‌افکنی.
اعتراض به ثبت ضابطه ملی‌سازی بعضی از کمپانی‌های تجاری در ۱۳۴۳ش که به تضعیف اقتدار مالی شیعه‌ها می‌انجامید.
عکس العمل شدید به تصمیم حکومت عبدالسلام عارف در سرکوب کردهای شمال عراق. او با فتوا به روا نبودن نزاع با کردها، از کشتار آن ها دوری کرد.[۱۸]

مرقد آیت الله حکیم در کتابخانه
کار‌ها نسبت به مسلمانها عالم
سید محسن حکیم به مورد فلسطین آلرژی ویژه‌ای نماد می‌اعطا کرد. وی در قبال تهاجم رژیم صهیونیستی اسرائیل به فلسطین در سال ۱۳۴۶ش، تمامی مسلمان ها را به ایستادگی و بسیج تجهیزات فراخواند، به رسمیت شناختن اسرائیل از جانب حکومت وقت کشور‌ایران را محکوم کرد و در واقعه حریق زدن مسجد الاقصی در ۱۳۴۸ش، با صدور بیانیه‌ای، مسئولیت دینی و تاریخی مسلمان‌ها را در قبال صهیونیست‌ها یادآور شد.[۱۹]سید احمد شبیری زنجانی اطمینان داشت که ضمن ملا بودن فهم و شعور مصالح همگانی اسلام از حالت مرجعیت عامه میباشد وسید محسن حکیم را واجد این شرط می دانست. [۲۰]

نقل شده در جریان محکومیت سید قطب (از رهبران حرکت اسلامی مصر) از سوی نظام جمال عبدالناصر، محسن حکیم در ۶ جمادی‌الاول ۱۳۸۶ق با ارسال تلگرافی خطاب به جمال عبدالناصر، خواهان کنسل حکم اعدام او و دوستانش شد.[۲۱][یادداشت ۲]

موضع ها حکیم در مواجهه با رویدادهای کشور ایران
آیت‌اللّه حکیم در بعضی از رویدادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، مخالفت خویش را با همت حکومت محمدرضا پهلوی علامت بخشید؛ برای مثال:

عکس العمل شدید به ثبت لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی.
اظهار تأثر شدید از کشته شدن چندین شاگرد در اتفاق فیضیه و ارائه این توصیه که علما تیم‌جمعی به عتبات مسافرت نمایند تا وی بتواند رأی مصرح خویش را درباره دولت کشور‌ایران صادر نماید. امام خمینی و شماری دیگر از علمای قم در جواب به‌این سفارش، هجرت را به صلاح ندانستند و حضور در جمهوری اسلامی ایران را ضروری قلمداد کردند.
محکومیت رخداد ۱۵ خرداد ماه ۱۳۴۲ش و اعلام ناتوانی حکومت کشور ایران در اداره میهن.[۲۲]
عدم ملازمت و همراهی در بعضی مسائل: حسینعلی منتظری در کتاب خاطرات خویش، آورده که برخی، ذهن حکیم را نسبت به آیت‌الله خمینی مغشوش کرده بود‌ و به همین برهان، وی با آیت‌الله خمینی ملازمت و همیاری نمیکرد.[یادداشت ۳]
تک‌نگاری
کتاب «احیاگر حوزه علمیه نجف، آیت‌الله العظمی سید محسن حکیم» تاثیر صفاء‌الدین تبرائیان میباشد که به معاش، عمل‎‌ها و نقش آیت‌الله حکیم تحت عنوان مرجع شیعه در دنیا اسلام میپردازد. این کتاب از سوی راس سندها انقلاب اسلامی منتشر گردیده است.[۲۳]

کتاب «مرجع بعدازظهر آیت‌الله العظمی حکیم به داستان تصویر» نیز تاثیر تبرائیان میباشد که در آن بیشتراز ۳۰۰ تصویر از آیت‌الله حکیم، فرزندان و شاگردانش و بناهای عتبات عالیات عده شد‌ه‌است.

کتاب الامام الحکیم، نوشته سید احمد حسینی اشکوری نیز، به تفصیل‌اکنون سید محسن حکیم پرداخته میباشد.[۲۴]