مجله خبری تشریفات

جنگ با کمونیسم
بعداز کودتای عبدالکریم قاسم در عراق و به اقتدار وصال وی در ۱۳۳۷ش، قضیه قابل قبولی برای اشاعه ذهن ها کمونیستی و ثبت قانون ها ناسازگار با احکام دینی مهیا شد. آیت الله حکیم به طور رسمیً به ثبت این مقررات اعتراض کرد و عالمان و خطیبان را به مطلع سازی عموم از ماهیت ضد شرعی آن فراخواند. وی همینطور با صدور دو فتوای تاریخی در ۱۳۳۸ش، پیوستن به حزب کمونیست را از منظر دینیً غیرمجاز و در حکم بی دینی و الحاد یا این که رواج شرک و الحاد دانست. [یادداشت ۱]در ادامه این فتوا، دیگر عالمان نجف هم فتواهای شبیه دادند و سرنوشت عبدالکریم قاسم را به پوزش طلبی پک پذیرایی ترحیم مشهد واداشتند.[۱۷]

مرقد سید محسن حکیم
کار‌های سیاسی درون عراق
بعضا از عمل‌های سیاسی سید محسن حکیم در درون عراق عبارتند از:

تأسیس و ثبت جماعت العلماء فی النجف الاشرف.
مهاجرت به بغداد در ۱۳۴۲ش در اعتراض به رژیم بعثی حکومت عبدالسلام عارف و حبس و شکنجه معارضان.
اعتراض شدید به سیاست طایفه‌گرایی، تبعیض مذهبی و تفرقه‌افکنی.
اعتراض به ثبت ضابطه ملی‌سازی بعضی از کمپانی‌های تجاری در ۱۳۴۳ش که به تضعیف توان مالی شیعه‌ها می‌انجامید.
برخورد شدید به تصمیم حکومت عبدالسلام عارف در سرکوب کردهای شمال عراق. او با فتوا به روا نبودن مبارزه با کردها، از کشتار آن‌ها پرهیز کرد.[۱۸]

مرقد آیت الله حکیم در کتابخانه
شغل‌ها نسبت به مسلمان‌ها عالم
سید محسن حکیم به موضوع فلسطین آلرژی ویژه‌ای علامت می‌بخشید. وی در قبال تهاجم رژیم صهیونیستی اسرائیل به فلسطین در سال ۱۳۴۶ش، کلیه مسلمان ها را به ایستادگی و بسیج تجهیزات فراخواند، به رسمیت شناختن اسرائیل از جانب حکومت وقت جمهوری اسلامی ایران را محکوم کرد و در اتفاق حریق زدن مسجد الاقصی در ۱۳۴۸ش، با صدور بیانیه‌ای، مسئولیت فقهی و تاریخی مسلمانها را در قبال صهیونیست‌ها یادآور شد.[۱۹]سید احمد شبیری زنجانی اعتقاد و باور داشت که ضمن ملا بودن فهم مصالح همگانی اسلام از وضعیت مرجعیت عامه میباشد وسید محسن حکیم را واجد این شرط می دانست. [۲۰]

نقل شده در جریان محکومیت سید قطب (از رهبران حرکت اسلامی مصر) از سوی نظام جمال عبدالناصر، محسن حکیم در ۶ جمادی‌الاول ۱۳۸۶ق با ارسال تلگرافی خطاب به جمال عبدالناصر، خواهان کنسل حکم اعدام او و دوستانش شد.[۲۱][یادداشت ۲]

موضع‌ها حکیم در مواجهه با رویدادهای کشور‌ایران
آیت‌اللّه حکیم در برخی از رویدادهای سیاسی کشور‌ایران، مخالفت خویش را با کارایی حکومت محمدرضا پهلوی نشانه بخشید؛ مثلا:

برخورد شدید به ثبت لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی.
اظهار تأثر شدید از کشته شدن چندین محصل در رخداد فیضیه و ارائه این سفارش که علما تیم‌جمعی به عتبات سفر نمایند تا وی بتواند رأی مصرح خویش را درباره دولت جمهوری اسلامی ایران صادر نماید. امام خمینی و شماری دیگر از علمای قم در جواب بدین توصیه، سفر را به صلاح ندانستند و حضور در کشور‌ایران را ضروری قلمداد کردند.
محکومیت واقعه ۱۵ خرداد ماه ۱۳۴۲ش و اعلام ناتوانی حکومت کشور‌ایران در اداره مرز و بوم.[۲۲]
عدم ملازمت و همراهی در بعضی مسائل: حسینعلی منتظری در کتاب خاطرات خویش، آورده که بعضی، ذهن حکیم را نسبت به آیت‌الله خمینی مغشوش کرده بود‌ و به همین برهان، وی با آیت‌الله خمینی ملازمت و همراهی و همیاری نمی کرد.[یادداشت ۳]

کالا و نقش
در احادیث شیعه درباره محصول انگشتر، نوع نگین و فرآورده و نقش آن صحبت نقل شده میباشد.[۱۸]

متاع: در برخی از احادیث، کالا انگشتر فرستاده(ص) از نقره معرفی شد‌ه‌است.[۱۹] در احادیث به به کارگیری از برخی احجار کریمه مانند عقیق،[۲۰] فیروزه،[۲۱] یاقوت[۲۲] و زمرد[۲۳] در انگشتر سفارش شد‌ه‌است. همینطور در وسایل‌الشیعه روایاتی بیان شده که در آن‌ها به گِرد و سیاه‌بودن نگین انگشتر نبی اشاره گردیده پک پذیرایی ترحیم مشهد است.[۲۴]
نقش: درباره نقشی که بر روی انگشتر حَک می شود، روایاتی از ائمه نقل گردیده‌است.[۲۵] در روایتی از امام راست گو(ع) نقل گردیده است که نقش انگشتر نبی(ص) عبارت «محمدٌ پیامبرُ الله»، نقش انگشتر امام علی(ع) عبارت «المُلْکُ لِلّه» و نقش انگشتر امام باقر(ع) عبارت «العِزةُ الله» بوده میباشد.[۲۶] نقش انگشتری امام کاظم(ع) هم «حَسْبِیَ اللهُ حَافِظِی» (معبود برای امان از اینجانب کفایتم می‌نماید.)[۲۷]‏ و «الْمُلْكُ لِله وَحْدَهُ» (مُلک و فرمانروايی فقط از آنِ خدای یگانه میباشد)[۲۸] گزارش گردیده است. عبارت «محمدٌ نَبیُ الله» و «علیٌ البتهُ الله» از عبارت‌هایی میباشد که برای حک شدن روی انگشتر پیشنهاد گردیده‌است.[۲۹] انگشترهایی با این حکاکی‌ها در بین شیعه‌ها وجود داراست.
احکام
در ابواب متعدد دینی احکامی برای انگشتر گفته شده میباشد که بعضی از آنان عبارت‌اند از:

عصمت و طهارت: برخی از فقها میگویند مکروه میباشد هنگام استنجا (تمیزکردن محل ادرار و مدفوع)[۳۰] انگشتری به دست داشته باشیم که در آن، نام آفریدگار یا این که چیزی از قرآن مندرج باشد.[۳۱] محمدحسن نجفی تالیف کننده کتاب جواهرالکلام نوشته میباشد اسامی ائمه(ع) و حضرت فاطمه(س) نیز اینگونه حکمی دارا هستند.[۳۲]
وضو: هنگام وضو، می بایست آب به پوست دست تحت انگشتر رسد. ازاین‌رو مستحب میباشد که انگشتر جنبش داده گردد تا آب به ذیل آن رسد و در حالتی که آب به پایین آن نمی رسد، بایستی آن را درآورد.[۳۳]
نماز: به‌فتوای فقیهان، در چنگ داشتن انگشتر عقیق هنگام نماز مستحب میباشد.[۳۴] ولی نماز تلاوت مرد با انگشتر طلا و جواهرات حرام و فسخ میباشد.[۳۵] همینطور به کارگیری از انگشتر آهنی برای زنان و مردان در نماز و غیر آن مکروه میباشد.[۳۶] سازه بر حیث برخی از فقها، نماز با در مشت داشتن انگشتر غصبی فسخ میباشد.[۳۷]
حج: برخی از فقها در گفت و گو مقدمات حج، به دست کردن انگشتر عقیق زردرنگ را از مستحبات مهاجرت بیان کرده‌اند.[۳۸] به لحاظ سید ابوالقاسم خویی از مراجع پیروی، به دست کردن انگشتر برای مُحرِم، در‌صورتی‌که برای زینت باشد، حرام میباشد؛ وگرنه روا میباشد.[۳۹] همینطور امام خمینی سازه بر احتیاط واجب، حج با انگشتر نجس را فسخ میداند.[۴۰]
جهاد: انگشتر جزو سَلَب محسوب میشود.[۴۱] سَلَب به آن گروه از اموال مورد قتل واقع شده در جهاد گفته می شود که آدم کش استحقاق تملک آن را دارااست و مانند غنایم تقسیم نمی شود.[۴۲]
وصلت: به گفته محدث بَحرانی، آمیزش با در مشت داشتن انگشتری که در آن اسم معبود یا این که عبارتی از قرآن درج شده، مکروه میباشد.[۴۳]
ارث: انگشتر جزو حَعطرَه شمرده گردیده‌است که پیش از تقسیم ارث، به پسر گران قدر‌خیس میرسد.[۴۴]
انگشتر طلا جواهرات: فقیهان شیعه، به دست کردن انگشتری که از فرآورده طلا جواهرات باشد را برای مردان حرام میدانند.[۴۵]
انگشتر سلیمان
نوشته ی علمیٔ اساسی: انگشتر سلیمان
در احادیث، از انگشتری برای حضرت سلیمان حافظه گردیده که علامت اقتدار وی بوده میباشد.[۴۶] این انگشتر در چنگ امامان بوده میباشد[۴۷] و حضرت مهدی(عج) به هنگام ظهور آن را در مشت خواهد داشت.[۴۸]

ادله حجیت قاعده ید
فقیهان برای حجیت قاعده ید به دلایل تحت استناد جسته‌اند:

بنای عقلا: حیث عقلا بر این میباشد که هنگامی فردی چیزی را در تصرف داراست او‌را صاحب آن میدانند.[۲۱]
سیره مسلمان ها: طریق مرسوم مسلمان‌ها این بوده میباشد که معاملات خویش را با فردی که دارای شیء میباشد اعمال می‌دادند و تنها با اذن وی در آن تصرف پک پذیرایی ترحیم مشهد می‌کردند.[۲۲]
اجماع: بنابر واقعه حیث کل فقیهان هرگاه فردی چیزی را زیر تصرف داشته باشد صاحب آن دانسته میشود.[۲۳]
روایاتی که در آن ها به صدق مالکیت شخصی که دارنده احاطه بر شی ها میباشد اذعان گردیده است:[۲۴] ناصر مکارم شیرازی در کتاب القواعد الفقهیة ۵ ماجرا در جهت برهان برای ثابت ملکیت صاحب و مالک ید برمی‌شمرد.[۲۵] مانند روایتی که در آن آورده شده شخصی در محضر امام درستگو(ع) خاطرنشان کرد در‌حالتی که مالی را در مشت کسی ببینم صرفا مدرک می‌دهم آن محصول دست اوست خیر اینکه وی صاحب و مالک باشد. امام(ع) در پاسخ فرمودند روا میباشد آن متاع را از وی بخری و این را حلال می دانی و بعداز خرید داعیه می‌کنی که محصول توست. چه گونه از آغاز شهید شدن به مالکیت وی نمیدهی؟![۲۶] همینطور در قسمتی از حدیثی دیگر، امام راستگو(ع) می فرماید: «هرکس بر مالی اشراف داراست صاحب آن میباشد.»[۲۷] مکارم شیرازی اعتقاد دارد با دقت به احادیث، بایستگی عسر و حرج و ایراد نظام نیز میتواند تحت عنوان حکمت، برای ثابت مالکیت مالک ید آیتم استعمال قرار گیرد.[۲۸]
به گفته سید مصطفی متفحص داماد برهان مهم درستی قاعده ید به عبارتی بنای عقلاست و محتوایی که در احادیث به آن‌ها اشاره شد‌ه‌است اشاره به به عبارتی ارتکاز عقلی میباشد.[۲۹]

بعضا موردها کاربرد قاعده ید
برای قاعده ید کاربردهای بخش اعظمی را می‌اقتدار اشاره نمود کارها تحت ازجمله مورد ها استعمال از ید در مسائل روزانه میباشد:

حل یا این که پا برجایی پیکار زوجین در اموال مشترک پس از جدایی: گاهی بعداز جدایی راجع به مالکیت اثاث خانه در میان زوجین اختلاف فیس می دهد درین مورد ها بدلیل وجود ید هر دو نفر بر اموال نمی شود حکم به مالکیت یکی آن دو اعطا کرد.[۳۰] همینطور به موجب قرار دریافت کردن بعضا از اثاث زیر اشراف محرمانه یک کدام از این دو، به عنوان مثال قرار به دست آوردن در گنجه فردی حکم به مالکیت وی میگردد.[۳۱]
ثابت ملکیت فدک برای فاطمه زهرا(س) که در حین حیات فرستاده(ص) زیر تصرف وی بوده میباشد.[۳۲] فقیهان با دقت به روایتی در کتاب احتجاج که به قاعده ید استناد نموده است[۳۳] ادعای ابوبکر بر اینکه فدک وابسته به تک تک مسلمین میباشد و فاطمه زهرا(س) برای مالکیت خویش می بایست شاهد بیاورد را فاقد منزلت دارای اعتبار می دانند.[۳۴] همینطور معتقدند بنابر قاعده ید می بایست به مالکیت دختر فرستاده(ص) حکم گردد مگر اینکه مغایر آن اثبات گردد و هر که ادعای مقابل آن دارااست می بایست بینه اقامه نماید.[۳۵]
معرفی اثر ها
در زمینه‌ی قاعده ید نوشتن‌هایی در پوسته کتاب نوشته‌ی علمی و نقطه پایان‌طومار انجام یافته میباشد. در تحت با اعتنا به سال نشر، به بعضا از کتاب ها مندرج درین‌باره اشاره می‌شود:

پژوهش دینی و حقوقی قاعده ید، روح‌الله شاهمرادیان، طهران، اسرار دانش، ۱۴۰۱ش.
حدود استناد به قاعده ید، حسن حیدری، طهران، تکثیر ضابطه همراه، ۱۴۰۰ش.
قاعده ید از طریقه فقه و حقوق و دستمزد، میثم اسماعیلی، مشهد، تکثیر مؤلف، ۱۳۹۸ش.
مفاد حاکمیت قاعده ید در حقوق و دستمزد مدنی کشور‌ایران (اماره مالکیت)، محمدباقر قربان‌وند، طهران، ققنوس، ۱۳۷۸ش.
پانویس
پژوهشگر داماد، قواعد فقه، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۵.
متفحص داماد، قواعد فقه، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۷.
پژوهشگر داماد، قواعد فقه، ۱۴۰۶ش، ج۱، ص۲۶.
متفحص داماد، قواعد فقه، ۱۴۰۶ش، ج۱، ص۲۸.
پژوهشگر داماد، قواعد فقه، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۷.
متفحص داماد، قواعد فقه، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۷.
روشن بختی‌زاد، «قلمرو قاعده ید در اعراض و انساب با تأکید بر حرفهّاوری های نوین پزشکی در فقه امامیه و دستمزد کشور ایران»، ص۲۳۰.
رحمانی، «قاعده ید»، ص۱۵۴.

روا نبودن استعمال از مهر
برخی از مراجع تاسی در بعضا موقعیت و جای ‌ها سجده بر مهر را روا ندانسته‌ و استعمال از آن را ممنوع کرده‌اند. آن‌ها سجده بر مهر در مسجد النبی و مسجدالحرام را به جهت انگشت‌نما شدن، مسئله‌ساز شدن برای توهین به شیعه ها و نیز اینکه برخلاف تقیه و وحدت مسلمان‌ها میباشد، روا پک پذیرایی ترحیم مشهد نمی‌دانند.[۹]

بینش وهابیت
بنابر فتاوای فقیهان اهل سنت، در سجده، واجب وجود ندارد پیشانی بر خاک باشد بلکه سجده بر هر چیزی که نجس نباشد، درست میباشد.[۱۰] ولی اهل سنت بر مهر سجده نمی کنند.[۱۱]

وهابی‌ها مخالف سجده بر مُهر بوده و آن را بدعت میدانند.[مستلزم منبع] در حالی‌که به اعتقادوباور شیعه ها مهر به عبارتی خاک میباشد [۱۲] و رسول و صحابه همواره بر سنگ‌ریزه و خاک سجده می‌کرده‌اند.[۱۳] علامه امینی در کتاب السجود علی التربة الحسینیه در ردّ اشخاصی که ساختن مهر را بدعت می دانند، می‌نویسد: «چه‌طور مسروق بن اَجْدَع از فقهای اهل سنت کمی از خاک مدینه را به یاروهمدم خویش برمی‌داشت تا بر آن سجده نماید، کارش را بدعت نمی‌دانید؟ ولی تربت کربلا را در اندازه و پوسته‌های متفاوت درآوردن بدعت میدانید».[۱۴] همینطور بعضی از مراجع تاسی، سجده بر مهر را سنت و سجده بر فرش را بدعت دانسته‌اند.[۱۵]

همینطور وهابیان سجده بر مهر را نوعی بی دینی دانسته و به شیعه ها نسبت می دهند که آن ها مهر را می‌پرستند. شیعه‌ها در جواب به وهابیان میگویند در صورتیکه سجده بر مهر بی دینی باشد سجده بر فرش و جامه نیز کفر خواهد بود و در‌این‌صورت وهابیان نیز فرش و سجاده را می‌پرستند.[۱۶]

احکام مرتبط
از دید فقه شیعه دربین پیشانی و سجده‌گاه، نباید چیزی مسافت گردد. از این رو در استفتائات برخی از مراجع تبعیت آمده میباشد نماز تلاوت با مهری که جرم دارااست(به شرط آن که جرم فی مابین پیشانی و مهر مسافت بیند‎ازد) گونه های دارااست.[۱۷]

مختصات ظاهری
مهر از خاک و سنگ و در صورت‌ها و اندازه‌های مختلفی تنظیم میگردد. شیعه‌ها آن را از هر خاک و سنگی تهیه و تنظیم می‌نمایند. البته معمولاً مهر از تربت کربلا و دیگر شهرهای مذهبی مانند مشهد و قم ساخته می گردد و بر آن اسم خداوند، پنج بدن و یا این که دیگر ائمه حک می‌شود. [مستلزم منبع]

پانویس
ابن تیمیه، الفتاوی الکبری، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۶۱.
بیهقی، السنن الکبری، دارالفکر، ج۲، ص۱۰۴.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۳۱، ۳۳۲.
حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۳۶۶.
خرسان، السجود علی التربة الحسینیه، ۱۴۲۰ق، ص۱۱۳-۱۱۴.
حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۳۴۳؛ علامه حلی، اجوبة المسایل المهنائیه، ۱۴۰۱ق، ص۹۲؛ بروجردی، تبیان الصلاة، ۱۴۲۶ق، ج۶، ص۶۸؛ قمی، طباطبایی، الدلائل فی تفصیل المسائل، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۲۷۶.
روحانی صدوق، اینجانب لایحضره الفقیه، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۲۶۸-۲۶۶؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۳۶۶-۳۶۷.
امینی، السجود علی التربة الحسینیه، ۱۴۲۲ق، ص۶۶-۶۷.
محمودی، مناسک حج(محشی)، ۱۴۲۹ق، ص۶۰۸.
الموسوعه الفقیه الکویتیه، وزارة الاوقاف و الشؤون الاسلامیه، ج۲۴، ص۲۰۱.
چرا اهل تسنن برای نماز از مهر به کار گیری نمیکنند لکن شیعه استعمال می‌نماید؟، پرسمان.
چرا اهل تسنن برای نماز از مهر به کارگیری نمی کنند لکن شیعه به کارگیری می‌نماید؟، پرسمان.
ابن تیمیه، الفتاوی الکبری،

خاک سپاری

مرقد حمزه و شهدای مبارزه احد پیش از تخریب به وسیله وهابیان

مرقد کنونی حمزه و شهدای پیکار احد
حمزه اول شهید اُحُد بود که فرستاده اکرم(ص) بر وی نماز گزارد و آن گاه بقیه شهیدان را در یک‌سری وهله آوردند و کنار وی نهادند و فرستاده معبود بر آن‌ها و بر وی نماز می‌گزارد. به این ترتیب، حدود هفتاد توشه به طور غیروابسته و یار با دیگر شهداء بر پیکر او نماز گزارد.[۶۹] حمزه را در پارچه‌ای که خواهرش صفیه آورده بود، کفن کردند؛ چراکه مشرکان اورا لخت پک پذیرایی ترحیم مشهد کرده بودند.[۷۰]

عبدالله بن جحش را به یار حمزه که خان دایی‌اش بود در یک قبر دفن کردند.[۷۱]

ناله بر حمزه
نبی اکرم(ص) زیرا حمزه را بدان اوضاع روئت کرد، گریست[۷۲] و بعد که فغان انصار بر کشتگان خویش را شنید، فرمود: «‌البته حمزه زاری کننده ندارد.» سعد بن مُعاذ این حرف را شنید و زنان را بر در منزل پیامبر معبود آورد و آن‌ها بر حمزه گریستند. از آن مجال به آن‌گاه، هر زنی از انصار که می‌خواست بر مرده‌ای فغان نماید، ابتدا بر حمزه می‌گریست.[۷۳] بیان شده میباشد که زینب، دختر ابوسلمه، سه روز برای حمزه خرقه عزا پوشید.[۷۴]

بقاع حمزه
نقل شده میباشد که حضرت فاطمه (س) به زیارت قبر حمزه می رفت و آن را با سنگ چین مشخص و معلوم کرده بود.[۷۵] همینطور به نقل از طبرسی، حضرت زهرا(س) با خاک قبر حمزه عبدالمطلب تسبیحی ساخته و با آن بیان می‌بیان کرد.[۷۶]

امویان به سبب ساز دشمنی با فامیل نبی(ص)، رفتاری ناشایست با قبر حمزه و دیگر شهدای احد داشتند. آورده شده میباشد که ابوسفیان در عهدوپیمان عثمان بر قبر حمزه پای کوفت و خطاب به وی اذعان کرد آنچه روز گذشته برای نگهداری آن بر ما چاقو کشیدی، امروزه بازیچه جوان ها ماست.[۷۷] معاویه نیز حدود ۴۰ سال بعداز رخداد احد، به قصد سرازیر کردن آب چشمه و قناتی در احد، و بیان کننده از رمز دشمنی با قوم نبی(ص)،[۷۸] امر کرد شهدای احد به عنوان مثال حمزه را نبش قبر و لاشه آن‌ها‌را به مکان دیگری منتقل نمایند. ظاهراً مکان قبر بعضا از شهدا و احتمالاً حمزه تغییر و تحول کرد.[۷۹]

از قدیم بر راز مزار حمزه، مسجد و بارگاهی وجود داشت؛ البته بعد از احاطه وهابیان و روی عمل وارد شدن آل‌سعود در حجاز، قبه و ضریح حمزه در ۱۳۴۴ق. تخریب شد.[۸۰] با تخریب ضریح حمزه، مسجد دیگری به‌اسم مسجد حمزه که به مسجد احد، مسجد علی و مسجد حمزه دارای اسم و رسم میباشد، سمت شرق مزار شهدای احد، سازه شد.[۸۱] مزار حمزه از قدیم زیارتگاه خاص زائران به خصوص زائران شیعه و برای مثال ایرانیانی بوده میباشد که به زیارت مدینه مشرف می‌گردیده‌اند.

تک‌نگاری
کتاب حمزه سیدالشهدا -هشتمین شماره از دسته شناخت با اسوه‌ها- نوشته جواد محدثی که چاپ پنجم آن در سال ۱۳۹۴ خورشیدی از سوی انتشارات بوستان کتاب قم در ٩٠ص منتشر گردیده، گزارشی از معاش حمزة بن عبدالمطلب ارائه نموده است. [۸۲]

همایش فی مابین‌المللی
همایش فی مابین‌المللی حضرت حمزه(ع) در ۱۴ اسفند ۱۴۰۰ش در مکتب خوب امام خمینی در قم برگزار شد. گزارشی از پنل‌ها، تجلیل از صاحبان اثر ها رفیعتر و رونمایی از دسته اثر ها از نرم افزار‌های این کنگره بود.[۸۳]

جستارهای متعلق
سریه حمزه بن عبدالمطلب
مسجد حمزه (مدینه)
پانویس
ر.ک: ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۱۸۶.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۸۹ـ۱۹۰؛ نیز ر.ک: ابن ابی الحدید، گستردن نهج البلاغة، ۱۴۰۴ق، ج۱۱، ص۱۱۱، ۱۱۵ـ ۱۱۶
برای مثال نگاه فرمایید به: عروسی حویزی، تعبیروتفسیر روشنایی الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۲۵۸.
نگاه فرمایید به: کاشانی، منهج الصادقین، ۱۳۳۶ش، ج۷، ص۲۷۲.
قمی، تعبیر و تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۰۷ و ج۲، ص۱۸۸و۱۸۹؛ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۸، ص۳۲۹؛ قاضی حسکانی، ش

نصفه شعبان
نصفه شعبان سالروز به دنیا آمدن حضرت مهدی(عج)، امام دوازدهم شیعه‌ها، و از پایکوبی‌های والا شیعه ها میباشد. در برخی احادیث، شب نصفه شعبان بعد از شب قدر برگزیدگان شب‌ها دانسته شد‌ه‌است. گروهی از شیعه‌ها در‌این شب به شب زنده‌داری و ایفا مذهبی سرگرم می شوند. برخی از اهل‌سنت و طریقت‌های تصوف نیز به فضیلت این پک پذیرایی ترحیم مشهد شب معتقدند.

در نصفه شعبان، به مناسبت به دنیاآمدن امام مهدی(عج)، شیعه هاِ کشور ایران، سمت مسجد جمکران و شیعه ها عراق، به سمت کربلا، پیاده‌روی می‌نمایند. بعد از انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران در ۱۳۵۷ش روز نصفه شعبان در روز‌نگار کشور ایران تعطیل قانونی اعلام گردیده است.

منزلت و التفات
نصفه شعبان از مناسبت‌های اصلی شیعه ها به شمار می‌رود که براساس گزارش‌های تاریخی و طبق بینش دارای شهرت شیعه، امام مهدی(عج) در ۱۵ شعبان[۱] سال ۲۵۵[۲] یا این که ۲۵۶ق[۳] به جهان آمده میباشد. محمد بن حسن عسکری(ع) دواز‌دهمی امام شیعه ها و به اطمینان آن ها مهدی موعود میباشد.[مستلزم منبع] گروهی از شیعه ها به همین مناسبت این شب را جشن و پایکوبی می گیرند.

همینطور شب نصفه شعبان از شب‌های بافضلیت شناخته میشود و در احادیث به اجرا ایفا عبادی خاصی در آن پیشنهاد گردیده است.[۴]

پایکوبی به دنیا آمدن امام مهدی(عج)
نوشته ی علمیٔ اساسی: پیاده‌روی نصفه شعبان (آئین)

جشن و پای کوبی نصفه شعبان در مسجد جمکران (۲۵ بهمن ۱۴۰۳ش)
گروهی از شیعه‌ها به‌مناسبت سالروز به دنیا آمدن امام مهدی(عج) مبادرت به برگزاری پایکوبی، چراغانی، مولودی‌خوانی، قربانی و توزیع طعام می‌نمایند. در جمهوری اسلامی ایران برگزاری این جشن و پای کوبی‌ها در عصر جمهوری اسلامی برجسته‌خیس گردیده است و روز نصفه شعبان درین سرزمین تعطیل قانونی و روز جهانی مستضعفان نامیده گردیده است.[۵] اصلی ترین جشن و پای کوبی‌ها در کشور ایران در مسجد جمکران در قم برگزار می شود.[۶] قبل از انقلاب اسلامی کشور ایران در ۱۳۵۷ش، مسجد صدریه طهران از جای ‌های برپایی جشن و پایکوبی‌های نصفه شعبان بود.[۷]

در عراق شیعه‌ها علاوه بر برگزاری جشن و پای کوبی نصفه شعبان، به زیارت امام حسین(ع) می روند. پیاده‌روی به سمت کربلا در روزها نصفه شعبان مرسوم میباشد. پای کوبی‌های نصفه شعبان به وسیله شیعه ها در کشورهای بحرین، یمن، مصر، لبنان، سوریه و هند نیز برگزار می شود.[۸]

فضیلت شب نصفه شعبان
در روایتی از امام درستگو(ع) شب نصفه شعبان برگزیدگان شب‌ها بعد از شب قدر معرفی شد‌ه‌است.[۹] احادیث نقل‌گردیده از نبی اکرم(ص) و امامان شیعه بر عنایت شب‌زنده‌داری و عبادت در شب نصفه شعبان تأکید دارااست؛ مثلا در روایتی آمده میباشد: جبرئیل در شب نصفه شعبان نبی(ص) را از خواب بیدار کرد و به برپایی نماز، خواندن قرآن، دعا و استغفار درین شب توصیه نمود.[۱۰] در روایتی دیگر، یک کدام از همسران نبی(ص) از عبادت خاص و سجده‌های وقت گیر فرستاده در شب نصفه شعبان خبر داده میباشد.[۱۱] در احادیثی از امام علی(ع) و امام راست گو(ع) نیز بر عبادت و جاری ساختن ایفا خاص شب نصفه شعبان پیشنهاد گردیده است.[۱۲]

سازه بر احادیث بخشی از فضیلت‌های شب نصفه شعبان عبارتند از:

گشایش درهای خشنودی، عفو، روزی و خیر و خوبی؛[۱۳]
تقسیم روزی و تصویب‌شدن فرصت مرگ آدم؛[۱۴]
آمرزش و بخشیده شدن گناه تمامی بشر‌ها غیر از مشرک، کینه توز، قمارباز، جدا رحم‌کرده، شراب‌خوار و شخصی که بر ایفا گناه سماجت می‌ورزد.[۱۵]
اسامی دیگر
شب برات: نصفه شعبان در تمدن و آرامش فارسی، شب برات نامیده گردیده است. ازآنجاکه در شب نصفه شعبان معبود، برات[یادداشت ۱] آزادی از دوزخ را به بندگان خویش میبخشد به‌این شب، شب برات گفته می شود.[۱۶] گاهی از شب نصفه شعبان به لیلةُ الصَّکّ نیز حافظه می‌گردد. صک معرّب نظارت فارسی و هم معنی برات میباشد.[۱۷] و در ترکیه به آن برات کاندیلی گفته می‌گردد.
ابوریحان بیرونی (۳۶۲- بعداز ۴۴۰ق) در کتاب «التفهیم» دربارهٔ شب برات آورده میباشد:

«... و شب پانزدهم از ماه شعبان، بزرگوار میباشد و او‌را شب برات خوانند و همی پندارم، این از قبیل آن میباشد که کسی که‌ اندرو عبادت نماید و خیر و خوبی به مکان آورد، بیزاری یابد از دوزخ وجهنم».[۱۸]
محمد غیاث‌الدین رامپوری شعر سرا پر اسم و رسم هندوستان در قرن ۱۳ق نیز در غیاث‌اللغات -یکی تمدن‌های فارسی- شب پانزدهم شعبان را شب برات تعریف نموده است که در آن ملائکه به دستور آفریدگار روزی بشر را تقسیم می‌نمایند.[۱۹]

ميرزا سيد مهدی قدسی معروف به سید الواعظین:

اي امام فرصت و مظهر ذات
مر معبود را جمال تو مرآت
شب ميلاد توست آن شب قدر
که پروردگار اسم آن گذاشت برات
تو مگر خضر رویکرد ما باشی
ورنه ره گم کنيم در تاریکی[۲۰]

شب رهایی: در آسیای جنوبی به شب نصفه شعبان، شب رهایی گفته میگردد.[۲۱]
همینطور لیلة المبارکه و لیلة الرحمه از سایر اسامی این شب میباشد.[۲۲]

بینش اهل‌سنت

قلعه الموت و اسماعیلیان
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: قلعه الموت

تصویر قلعه الموت از نمای به دور
قلعه الموت یا این که قلعه حسن صباح، در پانصد متری شمال شرقی روستای گازرخان در حوزه‌ رودبارالموت قزوین میباشد.[۲۱] این قلعه محل حضور اسماعیلیان به رهبری حسن صباح بوده میباشد.[۲۲] بین روستای گازرخان قبرستانی سابق دارای اسم و رسم به قتلگاه وجود دارااست که بعضی آن را محل دفن بزرگان اسماعیلی دانستند.[۲۳] این قلعه، حدود پانصد سال، آباد بوده میباشد. برخی می گویند: شاید تا هنگامی قزوین پایتخت صفویه بوده، قلعه، آبادی داشته و بعد از پایتختی اصفهان، مداقه این قلعه از دربین پک پذیرایی ترحیم مشهد رفته میباشد.[۲۴]

مساجد و جای ‌های زیارتی
درباره ایجاد کرد او‌لین مسجد در قزوین، اورده شده، حجاج بن یوسف ثقفی فرزندش محمد را به قزوین می‌فرستد تا با دیلمیان جنگ نماید و وی مسجدی درین شهر سازه می‌نماید که به گزارش مستوفی، اولیه بتخانه بود.[۲۵] او میگوید در قزوین در زمان اسلام، اولی نماز آدینه درین مسجد خوانده و مستوفی آنجا را مسجد توت بابکنان نامیده میباشد.[۲۶]

به گزارش یاقوت حموی، اسم آن مسجد در اطراف باب بنی الجنید، مسجد الثور بوده میباشد و می‌نویسد این مسجد تا قبل از بنای مسجد جامع قزوین در زمان هارون سراپا بوده میباشد.[۲۷]نقل میباشد، شیعه‌ها قزوین به‌این مسجد رفت و آمد نمی‌کردند، به تصور آنکه در عصر بنی امیه، در آن مسجد، علی(ع) را سب کرده باشند.[۲۸]

امامزاده شاهزاده حسین
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: امامزاده حسین قزوین
در صورتی در کتاب برگی از تاریخ قزوین آمده، آرامگاه شاهزاده حسین، اصلی ترین و باشکوه‌ترین جای زیارتی قزوین و آیتم اعتنا و ارادت بدون نقص مردمان آنجا و از دیرین‌ترین زیارتگاه‌های کشور ایران میباشد[۲۹] که در محله دَبّاغان، انتهای خیابان سلامگاه قزوین واقع شده است.[۳۰] این امامزاده فی مابین عموم قزوین با اسم شازده حسین نیز شناخته میگردد.[۳۱] در بعضی منابع، اسم مالک این آهسته‌گاه حسین بن علی مذکور که در سال ۲۰۱ هجری قمری در همین شهر از عالم رفته‌میباشد.[۳۲]

به نقل مستوفی، مورخ قرن هشتم قمری، در نُزهَه القلوب، این امامزاده فرزند امام علی بن موسی الرضا(ع) میباشد؛[۳۳] ولی کِیاء گیلانی نسب‌شناس در سِراج الاَنساب، اورا از احفاد جعفر طَیاروهمدم می داند.[۳۴] در حالتی‌که مدرسی طباطبایی (متولد ۱۳۲۰) مولف کتاب برگی از تاریخ قزوین نقل نموده است، در بعضی از مآخذ عصر قاجاریه اورا اخوی امام رضا(ع) و فرزند امام موسی کاظم(ع) معرفی کرده‌اند؛[۳۵] ولی اهل یک محل قزوین سازه بر متن ها تاریخی سابق اورا فرزند بلافصل امام رضا(ع) میدانند.[۳۶] به نقل کتاب تاریخ گزیده وفات وی در دو سالگی بوده میباشد.[۳۷]

برخی از عالمان دارای شهرت مانند ابن ماجه از محدثین اهل‌سنت، روحانی احمد غزالی از بزرگان صوفیه و امام‌الدین رافعی از علمای شافعی[۳۸] و بعضا از شاهان و شاهزادگان و خوش‌نویسان صفوی درین امامزاده مدفون می باشند.[۳۹]

امام‌زاده علی اصغر و چنار خون‌توشه در روستای زرآباد قزوین
امامزاده علی اصغر و چنار خونبار
بقاع‌ای دارای اسم و رسم به اسم امامزاده علی اصغر از فرزندان امام کاظم(ع) در روستایی به اسم زرآباد در ۸۱ کیلومتری قزوین میباشد. بعضا درباره این امامزاده می گویند، در اوراق و نسب‌طومار‌های پیش از روزگار صفویه، فردی با این اسم میان فرزندان و نوادگان امام کاظم(ع)‌ نیست.[۴۰] در همین روستا در کنار مقبره امام‌زاده علی اصغر، درخت چناری وجود دارااست پر اسم و رسم به چنار خون‌توشه که پر اسم و رسم میباشد در روز عاشورا از آن خون روان می گردد.[۴۱]

پیغمبریه
پیغمبریه یا این که چهار انبیا، بقاع‌ای در قزوین، که در جانب شرقی خیابان پیغمبریه و جنب مکتب پیغمبریه در غرب بنای چهل ردیف واقع میباشد.[۴۲] درباره بنای پیغمبریه و مدفونان آن، دارای اسم و رسم میباشد که چهار بدن از پیامبران یهود به اسم‌های درود، سلوم، سهولی و القیا درین سازه دفن گردیده‌اند.[۴۳]

تأسیس مکتب و دانشگاه
با مبادرت جماعت العلماء، ده مکتب در مقاطع مختلف تحصیلی (ابتدایی، موعظه و دبیرستان) در بغداد، بصره، حلّه و نعمانیه ساخته شد و کالج اصول الدین در بغداد، با رئیس ‌محمد مهدی حکیم و سید مرتضی عسکری پک پذیرایی ترحیم مشهد ، تأسیس شوید.

نشر کتاب و خبرنامه
جماعت به‌دنبال احیا و مرمت یادگرفتن و تبلیغ نظریه اسلامی بود. به همین مراد نشریات و کتاب‌هایی برای نبرد با الحاد در نجف منتشر کرد.

موضوعات مطرح گردیده درین نشریات نشانه از اراده جماعت برای حل مسائل فکری و اعتقادی جامعه داشت؛ موضوعاتی زیرا عمل و دستمزد پرسنل، فقر و گنج، حکومت و نظام اداری، نظام مالی و توزیع گنج، کمونیسم، سازمان خانواده و تهیه جمعیت از نگرش اسلام. جماعت، میکوشید از این روش، عقیده‌ای سیاسی و اجتماعی در حمایت از اسلام، در قبال مرام‌ها و مکاتب کمونیستی و سرمایه داری، عرضه نماید.[۸]

خبرنامه الاضواء الاسلامیه ارگان جماعة العلماء
دربین این نشریات، الاضواء الاسلامیة (ترجمان جماعت‌العلماء)، در تولید سنّت روشنفکری فقهی و فکر تازه اسلامی بین‌ علما و طلاب جوان و نام و نشانْ‌بخشی به آن سهم بزرگی داشت.

تکثیر اینگونه نشریه‌ای، با رویه درگیری آرا، در فضای‌علمی نجف بی‌سوابق بود. الاضواء الاسلامیة زیر‌تسلط هیئت تحقیق جماعت العلماء منتشر می شد و سردبیر آن ‌سید محمد باقر صدر بود و در هیئت تحریریه آن عده ای زیرا محمد حسین فضل و ادب‌اللّه، محمدامین زین‌الدین و عبدالهادی فضلی کار می‌کردند.

سرمقاله‌ای با تیتر «رسالتنا» ردیف اثبات این نشریه بود. صدر صرفا در پنج شماره ابتدا الاضواء رمز نوشته‌علمی نوشت و در‌پی‌اختلاف حیث با بعضا از اعضای جماعت و مکر‌چینی سیاسی بعضی از ارکان در حدود حزب بعث، از این فعالیت انصراف اعطا کرد. مقاله‌ها او درباره احیای امت اسلامی و بایستگی غلبه بر معضل‌های ناشی از سرمایه‌داری و مارکسیسم، به‌زبانی فلسفی بود. وی بر این مقاله تأکید می کرد که‌ اسلام بایستی پایه مرامی و چارچوب معاش مسلمان‌ها باشد.

پس‌از صدر، ردیف «رسالتنا» به خودکار محمد مهدی شمس الدین ادامه یافت. وی نیز، مانند صدر، اسلام را صرفا بدیل برای فرهنگ و تمدن غربی معرفی می کرد. شمس‌الدین در مقاله ها خویش به موضوعات وسیع‌تری پرداخت؛ برای مثال به بایستگی وحدت دوباره مسلمانها، استعمار، صلیبیان، و اشغال فلسطین.[۹]

عاقبت جماعت العلماء
جماعت‌العلماء تا اواخر ۱۳۳۹ ش/۱۹۶۱ عمل مؤثر داشت. بعداز این، نوا جنبش آن نماید شوید و با سرنگونی حکومت قاسم نخست ۱۳۴۲ ش/۱۹۶۳، به مُحاق (محو و نادر رنگ شدن) رفت. همزمان، حزب الدعوة الاسلامیة، به مثابه جانشین این تشکل، کار کشته شد و شغل خویش را در تعامل با علمای نجف خاطر نشان نمود.[۱۰]

پانویس
ویلی، ص۵۱- ۵۲، ۵۴- ۵۶؛ حسینی حائری، ص۸۱.
Faleh Abdul-Jabar, The Shiite Movement in Iraq.؛ حسینی شیرازی، ص۱۲۸-۱۲۹؛ حکیم، ص۱۹۲۰.
Faleh Abdul-Jabar, The Shiite Movement in Iraq,p110-112.؛ نیز رجوع‌کنید به حسینی شیرازی، ص۱۲۶، ۱۲۸؛ ویلی، ص۱۰۷ ۱۰۸.
مراجعه‌کنید به حسینی شیرازی، ص۱۲۸-۱۲۹.
رک: جماعت‌العلماء فی‌النجف‌الاشرف، ص۱۸۶۵.
Faleh Abdul-Jabar, The Shiite Movement in Iraq, p123-124.
الاضواء الاسلامیة، سال۱، ش۵، ۱۵ صفر ۱۳۸۰، ص۱۳۸.
Faleh Abdul-Jabar, The Shiite Movement in Iraq, p113-114؛ ویلی، ص۵۶.
Faleh Abdul-Jabar, The Shiite Movement in Iraq, p114-120؛ نیز مراجعه نمایید به امینی، ص۸۵؛ حسینی حائری، ص۸۲ ۸۶.
فالح عبدالجبار، ص۱۲۶-۱۲۷.
منابع
محمدهادی امینی، معجم المطبوعات النجفیة: منذ دخول الطباعة الی النجف حتی الان، نجف، ۱۳۸۵ /۱۹۶۶.
جماعة العلماء فی‌النجف الاشرف، منشورات جماعة العلماء فی‌النجف الاشرف، ۱۳۷۸ق.
کاظم حسینی حائری، معاش و ذهن ها شهید بزرگوار آیة‌اللّه العظمی سید محمدباقر صدر، ترجمه و پاورقی حسن طارمی، طهران، ۱۳۷۵ش.
محمد حسینی شیرازی، تلک الایام: صفحه ها اینجانب تاریخ العراق السیاسی، بیروت، ۱۴۲۰/ ۲۰۰۰.
محمدمهدی حکیم، التحرک الاسلامی فی‌العراق: اینجانب مُذکرات العلامه الشهید محمدمهد

جای ‌های درس دادن

سردر مکتب بروجردی نجف
درس دادن در مکانهای مختلفی اعمال میگیرد: صحن علوی، مساجد، مقابر علما مثل بقعه روضه خوان طوسی، منزل‌های استادان پک پذیرایی ترحیم مشهد و مدرسه های فقاهتی.[۱۳۹]

صحن علوی، راءس مهم جلسه استادان و طلاب میباشد[۱۴۰] و علمای معروف معمولا مسجدی دارا‌هستند که همانجا درس دادن می‌نمایند.[۱۴۱]
مدرسه های شرعی حوزه نجف هم به اهتمام عالمان، بازرگانان یا این که مالک منصبانِ نه پاگرفته میباشد. از حدود ۵۴ مکتب در نجف مذکور گردیده[۱۴۲] و قدیم‌ترین مکتب که صرفا اسم آن به ما رسیده، مکتب مرتضویه میباشد که در ۷۸۶ق سید حیدر آملی در آن سکونت داشت و سلطان عباس نخستین آن را تجدید بنا کرد.[۱۴۳] ونیز مکتب غرویه که به امر پادشاه عباس در سال ۱۰۲۳هجری قمری سازه گردیده‌است. [۱۴۴] مکتب‌ای که مقداد سیوری (متوفی ۸۲۸ق) در نجف تأسیس کرده، از سایر مرکز ها عقیده ای سابق میباشد که فردی به اسم سلیم خان آن را مرمت کرده و اسمِ سلیمیه یافته میباشد.[۱۴۵] مدارسی زیرا قوام، قزوینی، بادکوبه ای و هندی را صاحب و مالک منصبانِ دولتی یا این که بازرگانان ثروتمند ساخته‌اند و مکتب‌های ایروانی، شربیانی، آخوند خراسانی، سیدطباطبائی و بروجردی را مراجع و عالمان ساخته یا این که به اسم وی بنیاد گذاشته‌اند.[۱۴۶]
کتابخانه‌ها
نوشته‌علمیٔ اساسی: فهرست کتابخانه‌های نجف

راز در کتابخانه حکیم

سَردَر ورودی کتابخانه علامه امینی
کتابخانه‌های بخش اعظمی در شهر نجف برای تأمین منابع مطالعاتی استادان و طلاب حوزه علمیه صورت گرفته‌اند. به همین استدلال، نجف همواره یکی‌از معتبرترین و مهم‌ترین مرکزها کتابخانه‌ای عالم بوده میباشد.

برخی از این کتابخانه‌ها همانند کتابخانه حیدریه (اسم دیگر آن: الخزانةالغرویة) که پیشینه آن به قرن چهارم قمری و شاید پیشین‌خیس میرسد و شاهد پژوهش فقهای بزرگی زیرا علامه حلّی بوده میباشد، در روزگار حاکمیت رژیم بعثی زخم بسیار رویت کرد، ولی بعد از سقوط صدام حسین مرمت شد و ذیل لحاظ مرجعیت شیعه در عراق کار می‌نماید. این کتابخانه در تیم بقاع امیرمؤمنان علیه‌السلام واقع میباشد.
کتابخانه حسینیه شوشتری‌ها از معتبرترین کتابخانه‌های نجف بود که کم کم ازبین رفت.
کتابخانه روضه خوان محمدحسین آل کشف کننده الغطاء از مشهورترین کتابخانه‌های نجف و گزینه به کارگیری اهل دانش بوده و هنوز نیز دایر میباشد.[۱۴۷]
بعضا از کتابخانه‌های مدرسه ها نجف، دستخوش زوال گردیده‌اند، نظیر کتابخانه‌های مدرسه های قوام، خلیلی و آخوند خراسانی؛ البته برخی همانند کتابخانه مکتب سیدمحمدکاظم طباطبائی یزدی مداقه خویش را همچنان مراقبت کرده‌اند.[۱۴۸]
کتابخانه همگانی امیرالمومنین(ع)، به دست روحانی عبدالحسین امینی، مؤلف کتاب الغدیر، در بیش تر از پنجاه سال پیش در نجف تأسیس شد و یکی‌از بی نیاز‌ترین کتابخانه‌های این شهر میباشد.
همینطور کتابخانه همگانی آیت الله سیدمحسن حکیم در تیم مسجد هندی قراردارد. این کتابخانه‌ها، خلال مهیا آورد

خطبه متقین
خُطبه مُتّقین یا این که خطبه هَمّام از خطبه‌های دارای اسم و رسم نهج‌البلاغه در مورد کردار و زهد و تقوا میباشد. امام علی(ع) این خطبه را به درخواست یک کدام از یارانش به اسم هَمّام نقص‌ کرد. همام با شنیدن این خطبه، دگرگون و بیهوش شد و در به عبارتی لحظه درگذشت. در خطبه متقین، رفتارهای شخصی، اجتماعی و عبادی متقین اورده شده میباشد. به عنوان مثال این صفات می‌اقتدار به سپرده‌داری، کَظْمِ غَیْظ، حِلْم و خضوع در عبادت پک پذیرایی ترحیم مشهد اشاره نمود.

این خطبه در منابع دیگری غیر از نهج‌البلاغه، مانند اَلتَّمحیص، اَمالی روضه خوان صدوق و کَنزُالْفَوائد نیز نام برده میباشد؛ ازاین‌رو برخی پژوهشگران این خطبه را پی در پی دانسته‌اند. بعضا دیگر بر این باورند اصل این خطبه کوتاه بوده و به گذر زمان مجال، جمله‌ها زیادی به آن افزورده گردیده است.

ضمن ترجمه‌ها و تفصیل‌هایی که به طور بی نقص بر نهج‌البلاغه درج شده، این خطبه تفصیل‌ها و ترجمه‌های منحصر هم دارااست که به عنوان مثال آنان خلق و خوی اسلامی در نهج‌البلاغه، شیوه و ترسیم پرهیزکاران و أشعةٌ مِن خطبةِ الْمتقین میباشد.

بیان شده آرایه‌های ادبی به‌کاررفته در‌این خطبه از فصاحت و بلاغت بخش اعظمی شامل است و در آن به موسیقی و ضرب‌موزیک حرف، اعتنا شد‌ه‌است.

معرفی و منزلت
خطبه مُتَّقین را از خطبه‌های مشهور نهج‌البلاغه[۱] و از خطبه‌های اساسی امام علی(ع) دربارۀ عرفان و تربیت می دانند.[۲] ناصر مکارم شیرازی، از مراجع پیروی شیعه، این خطبه را جامع‌ترین خطبه نهج‌البلاغه در قضیه خلق و خوی و زهدو تقوا شمرده میباشد.[۳] در برخی تفحص‌ها، این خطبه منبعی مطلوب برای آشنایی اخلاق و رفتار و تهذیب نفس معرفی شد‌ه‌است.[۴] به گفته محمدتقی مصباح یزدی، از مفسران قرآن، اینکه این خطبه از امام باقر(ع)[۵] و از امام راستگو(ع)[۶] نیز ماجرا گردیده، التفات آن را نماد می دهد.[۷] اگرچه سید رضی در نهج البلاغه، نامی برای این خطبه بیان نکرده میباشد،[۸] البته به جهت تعریف پرهیزکاران درین خطبه، آن را خطبه متقین نامیده‌اند.[۹]

امام علی(ع) این خطبه را به درخواست یکی یارانش به اسم هَمَّام اذعان کرد.[۱۰] این خطبه که در غیر از نهج‌البلاغه نیز وارداتی، برای تعریف مُتَّقین[۱۱] یا این که تعریف مؤمنان[۱۲] یا این که تعریف شیعه‌ها[۱۳] اورده شده میباشد. می گویند همام با شنیدن این خطبه، دگرگون و بیهوش شد و در به عبارتی لحظه درگذشت.[۱۴] امام علی(ع) درین خطبه پرهیزکاران را تعریف کرده و برای آن‌ها حدود صد صفت برشمرده‌ میباشد.[۱۵] به گفته برخی پژوهشگران، آرایه‌های ادبی به‌کاررفته در آن، پر رنگ میباشد و در آن، به موسیقی و ضرب‌ترانه حرف دقت ویژه‌ای شد‌ه‌است.[۱۶]

اسم ورژن شمارهٔ خطبه[۱۷]
المعجم المفهرس لالفاظ نهج البلاغه / صبحی پارسا ۱۹۳
ابن‌میثم بَحرانی / ابن‌میثم بحرانی ۱۸۴
حبیب‌الله خویی / ملا با تقوا قزوینی ۱۹۲
ابن‌ابی‌الحدید / محمد عبده ۱۸۶
ملا فتح‌الله کاشانی ۲۲۱
محمدجواد مَبی نیازّه ۱۹۱
محتوا
در خطبه متقین، بعدها گوناگون معاش پرهیزکاران (خلق شخصی و اجتماعی، و ارتباط آن‌ها باایمان)[۱۸] در پوسته بیش تر از صد صفت نقل شده میباشد.[۱۹] این خطبه از هفت قسمت درست شده میباشد: ۱. نصیب آغازین خطبه و ستایش آفریدگار ۲. پیشگفتار ۳. سیمای کلی متقین ۴. شبِ پرهیزکاران ۵. روز پرهیزکاران ۶. نشانه‌های متقین ۷. نقطه پايان قصه همام.[۲۰]
اوصاف اجتماعی متقین:

هجران از حرف زشت
ودیعه‌داری
کَظْمِ غَیْظ
بخشیدن هر کس به آن‌ها ستم کرده
در پشتیبانی بودن عموم از بدی آن‌ها
امیدواری عموم به شغل نیک آن‌ها
اوصاف شخصی:

بدگمانی به خویشتن
خوف از ستوده‌شدن به وسیله دیگرافراد
درنگ در عین ملایمت
ایمانِ همپا بی‌شک
حِلْم
معدود‌طعام‌بودن و معمولی‌زیستی
ارتباط با سازنده:

قرائت نمازهای شبانه همدم با خواندن قرآن
دواجویی در قرآن
تأثیرپذیری از قرآن
خضوع و خشوع در عبادت.[۲۱]